Henüz kesinleşmemiş epistemolojik tartışmaların dışına çıkarsak, bilimsel bilginin özelliklerinden birisinin de nesnellik olduğunu görürüz. Bu nesnellik bize olguları ve olayları, aşağılamadan, yüceltmeden, olduğu yerden kavrama imkanı verir. Ancak söz konusu olan mesele tarihsel bir kişilikse, burada da imdadımıza görece nesnellik sağlayan tarih bilinci yetişir. Çünkü "Tarih bilincinden yoksunluk 'akıldan inanca atlamayı' zorunlu olarak öne çıkarır; bilinç 'nesnel koşullarını' terk ederek 'masal' ya da 'söylence' durumuna dönüşür. Bu noktadan sonra artık tarih gerçekleştiği gibi anlatılmaz-yorumlanmaz da 'özlendiği' gibi kurgulanır. Ortada tarih diye iki şey vardır artık; ya 'öven' masal ya da 'söven' masal."
[i] Maalesef bu toprakların geçmişinde önemli bir yeri olan Şeyh Bedreddin için de durum pek farklı değildir. Bir kesim için toz kondurulmaz bir komünizm muştucusu, bir kesim için ise adi bir mürted... Bu yazı ise, Şeyh Bedreddin'i Varidat ekseninde, elden geldiğince objektif bir biçimde anlama çabası gütmektedir.
Öncelikli olarak Şeyh Bedreddin hareketi, kendine has renklerinin olmasıyla birlikte, Anadolu Bâtıniliğinden farklı değildir. Bâtıniliğin karakteristik özellikleri, Bedreddiniliğin de genel özelliklerini verir, felsefesini belirler. Bu bağlamda Bedreddin ekseninden (yazılı bir metnin elimize ulaşmış olmasından kaynaklı) Bâtıniliğin de temel özellikleri de okunabilir.
Anadolu coğrafyasındaki Bâtıni akımlar arasında, dünya düzeni karşısındaki tutum genel olarak ikiye ayrılır. Birincisi her şeyin bir özden gelip ona gittiği devir inancından kaynaklanan, "Derviş O'dur ki karşısında dünya yansa kılı kıpırdamaz" şeklinde özetlenen, dünya düzenine karşı pasif tutumudur. İkincisi ise IX. yy'da, iki ünlü tasavvuf bilgini, İbrahim Ethem'le Belhii Sakik, arasında geçen şu konuşmadan anlaşılabilecek etkin tutumdur:
"Türk bilgini Sakik soruyor: Sizin yaşama ilkeniz nedir? İbrahim Ethem, 'Bulunca şükrederiz, bulmayınca sabrederiz' diyor. Sakik, 'Onu bizim Horasan'ın köpekleri de yapar', diye karşılık veriyor, 'Bulmayınca şükretmeli, bulunca dağıtmalı".[ii]
Bunun dışında İmam Cafer Sadık Buyruğu'ndaki Rıza Şehri de, Bâtıni hareketlerin, dünya düzeni konusundaki etkin düşüncelerini yansıtan bir eserdir. Elbette ki Şeyh Bedreddin de tercihini ikincisinden yana kullanmış ve "yârin yanağından gayrı, her şeyde, her yerde hep beraber" şeklinde özetlenen siyasi bir harekete soyunmuştur. Anadolu coğrafyasında, keskinleşmiş sınıfsal ilişkiler ve ilerici bir grubun olmamasından kaynaklı, bu siyasi harekette özünde sınıfsal ilişkilerden münezzeh, daha ilkel, eşitlikçi-göçebe hümanizm ruhundan köken almıştır. Bu köken ise Şeyh Bedreddin hareketini, Batı'nın o zamanlarda henüz öngöremediği komünizme yakın bir hedefe yönlendirmiştir. Ancak Marks'ın anarşizme ithafen "İnsanlar, her zaman, insanın kendi düşündüğü/tasarladığı özgürleşme düzeyine değil, üretken güçlerin olanak sağladığı ve izin verdiği özgürlük düzeyine ulaşırlar."
[iii] şeklinde özetlediği, üretim araçlarının toplumsal dönüşümleri belirlemesi, Şeyh Bedreddin hareketini de siyasi başarısızlığa uğratmış ve bu hareket, döneminde bir ütopya olmaktan ileriye gidememiştir. Ancak bu siyasi başarısızlık, onun ne felsefesini ne de özlemini çektiği toplum yapısını gölgeleyememiştir. Nitekim onun kavgasını verdiği "insancıl toplum" hala insanlığın özlemlerinden biridir.
Şeyh Bedreddin'in felsefesine, sıkça bahsedilen maddeciliğinden bahsederek giriş yapmak doğru olacaktır. Günümüzde, Anadolu Bâtıni geleneği, felsefi yönden iyileştirilmek amacıyla (umarım bu sebeptendir) sürekli olarak materyalizme kaydırılma çabalarına maruz kalmıştır. Ancak bu çabalar, çoğunlukla bu felsefeye ciddi zararlar vermiş, onun bazı yönlerinin göz ardı edilmesine ve anlaşılmasının zorlaştırılmasına sebep olmuştur. Tıpkı Bâtıni gelenek gibi, onun bir türevi olan Bedreddinilik de tamamen materyalist bir görüşe sahip değildir. Ayrıca Bedreddin diğer Bâtıniler gibi ne Kuran ne de Hadis ile bağını tam olarak koparmamış, sadece onun yanlış yorumlandığını düşünerek ayrı bir yorum getirmeye çalışmıştır. Bunu Bedreddin'in Varidat'ında sıkça görmek mümkündür. Örneğin Varidat'ta geçen şu sözleri ele alalım:
"Yüce Tanrı, "Görünmeyeni (El-Gayb'ı) ancak Tanrı bilir", dedi. Bu "El-Gayb" sözcüğündeki "elif, lam" birer tanımlama belirtisidir; gerçekte bilen yalnız o "Bir" olan, ne varsa yok edendir. Bütünün bütünde olması kuşkudan, işkilden uzaktır. Bütün varlıklar, öz bakımından birlik içindedir; her nesne her nesnede vardır. Görmüyor musun tohumda bütün ağacın var olduğunu, bütün ağacın o tohumdan oluştuğunu; bunun gibi, ağacın ayrıntılarından her birinde tohumun bulunduğunu? Tohumdan ağaç, ağaçtan tohum oluşmaktadır. Bütün âlemler, özde gerçekleşir, bu öz de bir bütün olarak, âlemlerle gerçekleşir. Bütün âlemler bir zerrede vardır. Bu bilinirse, bütünün her insanda bulunduğu anlaşılırsa, bu gizlilik ne denli aydınlanırsa, insanın ne gibi bir örtü altında bulunduğu ortaya çıkarsa, o zaman "Ben gizli bir hazineydim, bilinmeyi sevdim, beni bilsinler diye insanları yarattım" sözünün gizemi de o oranda aydınlanır. Ancak bilen de, anlayan da kendisidir, başkası değil. Tanrı bütün niteliklerden sıyrılmıştır, oysa yine bütün nesnelerle nitelenmiştir" [iv]
Görüldüğü gibi burada İslami bir düşüncenin yorumu mevcuttur. Bu yorumlama kısmen maddeci özellikler taşısa da tam anlamıyla materyalist değildir. İçerisinde panteist, idealist, Pythagorasçı vb. öğelerde barındırır. Ama bu felsefe bunları içerisinde barındırmasına rağmen salt bunlardan hiçbiri değildir. Bâtınilik özgün ve doğal bir sentezdir ve ilerici yanını, Ortodoks düşüncede mevcut olan göksel Tanrı'yı yeryüzüne indirmekte ve tüm eşyaya yaymakla yakalamıştır. Bu sayede yeryüzüyle ilgilenme, maddeye değer verme, maddi evren ve düzene açıklama getirme fırsatı bulmuştur. Yani özelde Bedreddinilik, genel anlamda da Bâtınilik, İslami düşünce içinde bir aydınlanma ve özgürleşme eğilimidir. Bu aydınlanma ve özgürleşme felsefeyi ileri taşırken, bazı İslami doktrinlerden vazgeçilememesi felsefenin bir ayağını kendine bağlayarak, gelişmesinin önünde engel oluşturmuştur. Örneğin Bedreddin bilgelere (!) karşı tutumuyla, rüyalar hakkında Freud'a çok yakın bir biçimde
"Bilgeler ruhun soyut varlıklarla birleştiğini, soyut varlıklar âlemine ulaştığını, ruhta olayların görüntülerinin yansıdığını, düş denen olayın da bu olduğunu ileri sürerler. Böyle olabileceği gibi, görünen nesnenin, şahadet âleminde gövdesi olmayıp düşüncelerin uykuda yansıyan görüntüleri de olabilir. Bilgisizlerin sandıkları gibi düşte görülenler apayrı varlıklar değildir. Çünkü insan uyanıkken düşündüğü konuyu uykuda da düşünebilir. Gerçeğin, bilgelerin değil de benim söylediğim gibi olduğunu sanırım. İnsan uyanıkken bildiği, düşündüğü, gördüğü nesneleri düşte de görür, işittiği sözleri işitir, zihninde biçimlendirdiğine ya da canlandırdığına uygun gelen nesneleri görebilir. Gördüğü nesneler başka varlıklar olup, düş ruhun soyut varlıklar âlemine ulaşması sonucu oluşsaydı, insanın hiç görmediği, gönlünden geçirmediği nesneleri görmesi, duyması gerekirdi; kendi türünden olmayan varlıkları da görebilirdi. Oysa gerçek böyle değil, kişinin gördüğü düş, ancak düşündükleridir. İnsan aklı uyanıkken düşündüklerini, uykuda da düşünmektedir. Düşünme yeteneği ne denli arınmış, ne denli sağlıklı kalmışsa düşte gördüğü nesneler de o oranda doğru çıkar. Sözün kısası düş, uyuyan insanın, aklına gelen nesnelerin belli görüntülere dönüşmesi, biçimlere girmesidir."[v]
diyecek kadar özgür düşünceli ve ileri görüşlüyken; bir hadis yorumlamasında:
"Hadiste cennettin sekiz, cehennemin yedi kapısı var denmiştir. Bana da bu konularda gelen esinleme şöyledir: Arş, cennetin üstüdür; burçların bulunduğu gök de cennetin yeridir. Burçların bulunduğu göğün içbükey yönü cehennemin üstüdür; altındaki göklerin her biri de bir kapıdır. Bundan dolayı cennetin sekiz kapısı vardır. Çünkü Atlas denen göğün altında sekiz gök bulunur. Bunlar da burçların bulunduğu gök, Zühal göğü, Müşteri göğü, Merih göğü, Güneş göğü, Zühre göğü, Utarit göğü, Ay göğüdür. Göklerin sonuncusu ay göğüdür. Burçların bulunduğu göğün içbükey yönü cehennemin üstü olunca altında yedi gök katı kalır. Her gök bir kapı olursa cennetin sekiz, cehennemin yedi kapısı olur, anla artık. Bunu yazdıktan sonra Kuran'dan şöyle bir ayet okumak için Mushaf'ı açtım: "Ayetlerimizi yalanlayanlara ve onlara karşı ululuk taslayanlara, onlara inanmayanlara gökleri açılmaz." ayeti karşıma çıktı."[vi]
diyecek kadar da idealist, benmerkezci ve sembolisttir. Yani Bedreddin ve Bâtınilik toplumsal ilişkilerden, tarihsel gelişimden ve insani vasıflardan münezzeh bir şey değildir. Çağının ve aklının izin verdiği ölçüde üretmiş, çağına uygun bir felsefe geliştirmiş ve altyapısını yine çağından almıştır.
Varidat'ta varlık, özgürlük, zaman gibi temel felsefe problemlerinin yanı sıra, İslami tartışmalara da sıkça rastlanmaktadır. Ancak bir felsefenin duruşu, genellikle temel felsefi problemlere verdiği yanıtlarla saptandığından, bu alanın incelenmesi bize Bâtıniliğin dünya görüşünü algılamamız açısından oldukça faydalı olacaktır. Bâtınilik dışarıdan her ne kadar dağınık bir düşünce topluluğu olarak görülse de, kendi içerisinde temel dinamikleri ve bu dinamiklerden oluşmuş bir sistematiği mevcuttur. Hem öyle ki bu sistematiklik, felsefesinin darmadağın olmasını engellemesinin yanı sıra, ciddi bir özgürlük alanı da bırakmaktadır. Şeyh Bedreddin felsefesine de, temel mesele olan varlık problemiyle girmek, hem felsefenin anlaşılması hem de sistematikliğin sağlaması bakımından gereklidir.
ÂLEMDE TANRI'DAN BAŞKA VARLIK YOKTUR
Bâtınilikteki bu görüşün kökenlerini Antik Yunan'da bulmak mümkünse de, özünde Bâtınilik bu sözü Kuran'dan uyarlamıştır. Zira Bedreddin bunu şöyle ifade eder: "Tanrı'dan başka tapacak yoktur" sözü, "Âlemde Tanrı'dan başka varlık yoktur" anlamına gelir.
[vii] Eğer Tanrı bunu kesin bir dille belirttiyse, bunun başka bir çıkışı yoktur. İnsanların kimi puta, kimi paraya, kimi güzele vs. taptığını zannederken aslında hep bir şeye tapmaktadır: Tanrı. Çünkü diyor Bedreddin:
"Salt varlık, varlığı kendi özüyle gerekli olan varlıktır. Çünkü birbirinin karşıtı olan varlıkla yokluk yine birbirini gerektirir. Yokluk karşısında varlığın olmama olanağı bulunmaz. Nitekim varlığın karşıtı olan yokluğun da olmama olanağı yoktur. Varlığın yok olma olanağının bulunmayışı bundandır. İkisi de birbirinin niteliğiyle gizlenemez. Salt varlık, özel bir olanakla mümkün duruma gelemez; böyle olursa, varlığını bir başka varlığa borçlu olur. Bu durumda varlığı kendi özüne oranla yokluk sayılabilir. Böylece salt varlık özüne oranla yokluk niteliği kazanır. Bu da olanaksızdır. Salt varlık özel bir olanakla mümkün duruma gelirse kendi özünden başka bir varlığı gerektirir ki bu da olamaz. Salt yokluk olamaz. Bu yüzden salt varlık, kendi kendisini gerektiren varlıktır; bütün nesnelerin varlığı onunla bağlantılıdır. O varlık da Tanrı'dır. Yine bütün nesneler, onun görünüş alanıdır. Her görünüş alanında görünen de gösteren de odur."[viii]
Öncelikli olarak "salt varlık" kavramına bakmak gerekir. Salt varlık, bütün varlık türlerinin temeli olan varlıktır, bu yüzden de bu varlığın kendisinden başka dayanağı yoktur. Aksi takdirde bir dayanağı olan varlığın kendisi salt varlık olamaz. Dolayısıyla salt varlık, zaman ve uzay gibi şeylerden münezzeh, ebedi ve ezelidir. Salt varlık, tüm varlık türlerinin temeli olduğundan; tüm kâinat, salt varlığın bir görüngüsüdür. Bu salt varlık örneğin Husserl'da "salt bilinç" iken, Bedreddin'de Tanrı'dır. Bu yüzdendir ki " Tanrı, bütün varlık türlerinde görülür, o "Bir"dir. Varlıkların her biri, "Ben Tanrı'yım" derse de doğrudur. Her nesnede varlık özü vardır; hiçbir koşula bağlanmaksızın her varlığa Tanrı denmiştir. Bir varlıktan ister bütün nesneler, ister birtakım nesneler görünüş alanına çıksın, isterse hiçbir şey ortaya çıkmasın, ister bir nitelikle nitelensin, ister nitelenmesin gerçek değişmez."
[ix] Dolayısıyla insan neyi kutsallaştırır, neyi yüceltir ve neye değer verirse, aslında farkında olmadan Tanrı'ya tapar. Her şey birdir ve "Bir" de Tanrı'dır.
Bu düşünce biçiminin Bâtınilikte ahlaki birçok çıkarımı vardır. Ama asıl önemlisi şudur: Her şey özünde Tanrı'yı barındırıyorsa, o zaman her şey değerlidir, her şey Tanrı'dır. Tanrı'yı yüceltmişsek, o zaman her şey yücedir. Bu bağlamda bütün insanların yanı sıra, bütün canlılar ve cansızlar da değerlidir. Onlara yaklaşırken özündeki Tanrı'yı bilmeli, hiç bir gerekçe yoksa bile "Yaradılanı Yaradandan ötürü sevmeliyiz."
İkinci olarak da eğer her şey özünde Tanrı'yı barındırıyor ve insan bilinçli bir canlı olarak kendisi anlamlandırabiliyor ve anlayabiliyorsa, özündeki Tanrısallığı da bulabilir. Eğer kişi özündeki Tanrısallığı ortaya çıkarırsa, kendisinin de Tanrı olduğunu anlayabilir ve Mansur gibi "Ene'l Hak" diyebilir. Bu da Bâtıniliğin, yaşam felsefesini belirler ve artık yaşam, içindeki Tanrısallığı bulan "Kamil İnsan"a doğru bir yol olur.
ÖZGÜRLÜK VE KÖTÜLÜK PROBLEMİ
M.S. II. yy'da yaşamış bir kilise babası olan Lactantius’un (ö. M.S. 340) aktarımına göre Epiküros kötülük problemini bir ikilem biçiminde şöyle formüle etmiştir: Tanrı, ya kötülükleri ortadan kaldırmak ister de, kaldıramaz veya kaldırabilir, ama kaldırmak istemez; ya da ne kaldırmak ister ne de kaldırabilir yahut da hem kaldırmayı ister hem de kaldırabilir. Eğer ortadan kaldırmak istiyor da kaldıramıyorsa, O güçsüzdür ki bu durum Tanrı’nın karakteriyle uyuşmaz; eğer ortadan kaldırabiliyor fakat kaldırmak istemiyorsa, O kıskançtır ki bu da aynı şekilde Tanrı ile uyuşmaz; eğer O ne ortadan kaldırmayı istiyor ne de kaldırabiliyorsa, hem kıskanç hem güçsüzdür, bu durumda da, Tanrı değildir; eğer hem ortadan kaldırmayı istiyor hem de kaldırabiliyorsa -ki yalnızca bu Tanrı’ya uygundur-, o zaman kötülüklerin kaynağı nedir? Ya da o kötülükleri niçin ortadan kaldırmamaktadır?
[x] Bu tartışma bütün dinlerde olduğu gibi İslam'da da çok ciddi tartışmalara sebep olmuş, başta İbn-i Sina, Farabi ve Gazali olmak üzere birçok âlimce tartışılmıştır. Eğer dünyada kötü varsa -ki var- ve Tanrı bunu engellemiyorsa, o zaman Tanrı kötüdür; ancak Tanrı bunu engelleseydi insan eylemlerine müdahalede bulunurdu ve bu da insanın özgür olmadığını ispatlardı. Bedreddin'in bu probleme getirdiği çözüm, çok mantıklı olmakla birlikte, bilindik türdeki tüm Tanrı tasarımlarını yadsır. Çünkü Bedreddin şöyle der:
"Tanrı'nın isteği, dileği âlemin eğilimine göredir. "Dilediğini yapar, buyurduğunu geçerli kılar" sözleri bir konuda ne isterse onu gerçekleştirir, inançsızlık, Müslümanlık, zulüm, doğruluk gibi karşıtları taşta, ağaçta, dilediğini ortaya çıkarır anlamına gelmez. Bundan anlaşılan şudur: Tanrı, bir varlığın eğilimi ne ise onu ister, onun eğilim göstermediğini istemez. Çünkü istek, eğilimin özüne bağlıdır; âlem bir bütün olarak özünün eğilimi gereği ortaya çıkmıştır. İstek, özün eğilimine uygun düşme gereğindedir. Tanrı'nın dileği ile nesnenin eğilimi arasında bir uyum vardır." [xi]
Bu da bariz bir biçimde bilindik tüm Tanrı anlayışlarının reddine götürür. Çünkü Tanrı bu özelliğiyle, eşya içinde bir eşyadır. Kendisinin hiçbir dileği, isteği yoktur, varlığın eğilimi neyse, Tanrı'nın da eğilimi odur. Ancak şu da doğrudur, Tanrı'nın eğilimi neyse, varlığın eğilimi de odur. Buradan da şu sonuç çıkar: Tanrı varlığın özüdür. Tanrı bu dünya hayatında, varlığın doğası dışında hiçbir şeye müdahale etmez, hiçbir şeyi değiştirmez. İyilik ve kötülük de ondan değil, insanın kendisindendir. Dolayısıyla kötülüğün sebebi Tanrı olmadığı gibi, insan da bu evrende özgürdür, kendi edimlerinin sorumlusudur. Tanrı sadece vardır ve bütün varlığın temelidir, salt varlıktır. İlkçağlardan beri tasarlana gelen, kişiliği, hırsı, sevgisi, isteği olan Tanrı anlayışı burada anlamını yitirir. Ksenophanes'in dediği gibi:
"Elleri olsaydı öküzlerin, atların ve aslanların
Yahut resim ve iş yapabilselerdi elle insan gibi
Atlar atlara, öküzler öküzlere benzer
Tanrı tasvirleri yaparlardı"
[xii]
İnsanlarda bundan başka bir şey yapmamıştır. Oysa Bedreddin'e göre Tanrı bunlardan tamamen farklı bir şeydir.
ZAMAN KAVRAYIŞI
Bâtınilikteki zaman kavrayışından, Bektaşilik yazısında da bahsetmiştim. Bedreddin'in yaklaşımı da bundan farklı değildir. Neticede "Sufi, vaktin oğludur. O gününü sızlanmakla, geçmişi düşünmekle geçirmeyeceği gibi geleceğe de önem vermez. Çünkü boyuna uzayıp giden sonsuz bir umuştur bu da. O, günlerini Tanrı'nın birliğini anmakla, özünü arıtmakla geçirir. Bu süre içinde gördüğü ne varsa Tanrı'yı, O'nunla ilgili olanları düşünür. O tek yoruma, tek düşünceye bağlanmaz; bir tek geleneğe uymaz. O, boyuna Tanrı'yladır; gönlünden geldiği gibi yürür; yalnız Tanrı'ya bakar; O'nu görür. Gün olur Tanrı'yla, gün olur halkla oyalanır. Bu iki durumda da gerçekle bağlaşımlıdır. Bu iki durum birbirine uysun uymasın önemi yok; bütün işler amaca bağlıdır. Bu durumda sufi de vaktin oğludur."
[xiii] Buradan ayrı olarak çıkarabileceğimiz sonuç şudur. Tanrı'yla olmak, şimdi de yaşamak, yalnızca bir geleneğe uymayı engellediği gibi, her şeyle birlikte olmayı da sağlar. Çünkü bulunduğu vaktin oğlu olmak, geçmiş ve gelecek kaygısından arınıp, var olduğu anı, tüm olanaklarıyla değerlendirmeyi gerektirir. Şimdi, geçmişten de gelecekten de daha önemlidir. Çünkü insanın etki edebileceği ve kendini anlamlandırabileceği tek zaman şimdi'dir.
ÇELİŞKİ
Buraya kadar genelde Varidat ekseninde, Bedreddinilik ve Bâtıniliği izah etmeye çalıştık. Ancak yukarıda yazılanlarda bariz bir çelişki var. Bu da sadece Bedreddinilik için değil, çoğu Bâtıni akım için geçerlidir. Tanrı algısının tamamen farklı olmasına rağmen, Bedreddin hadis ve ayet açıklaması içerisine girmiş, dolayısıyla yukarıda reddettiği, dönüştürücü, etkide bulunan, "insansı" Tanrı algılayışını onaylamış ve tam bir keşmekeşliğe doğru yol almıştır. Bunun sebebi, şüphesiz Bedreddin'in bulunduğu çağdır. Çünkü hemen hemen her çağda bazı düşünceler o kadar egemen olurlar ki, onların dışına çıkmak çoğunluk için mümkün olmaz, yani aksi düşünülemez. Bedreddin'in yaşadığı çağ da İslam düşüncesinin egemen olduğu bir çağdır. Her türlü ayrıksılığına rağmen Bâtınilik, İslam dışına çıkamamış, sadece ona farklı bir yorum getirmekle yetinmiş, kendini yine İslam üzerinden var etmeye girişmiştir. Ancak yukarıdaki satırlarda da görülüyor ki, ayet ve hadislerle şekillenmiş İslam düşüncesi, fikriyatta Bâtıni bir yoruma izin verse de, bunun çelişemezliğini garanti edememiştir. Çünkü Bâtıniliğin giriştiği felsefe, önsel bir biçimde, klasik İslam'dan çok ayrı bir noktaya çıkmış, bunun sonucuna rağmen halen İslam düşüncesinden vazgeçmeyen Bâtınilikte, doğal olarak kendisiyle çelişmek zorunda kalmıştır. Bu çelişkileri de içinde barındırmasıyla bir daha anlıyoruz ki, Bâtınilik çağına uygun bir düşünce ve doğal bir sentezdir. Buraya kadar, akli bir yorumlamasını yapmaya çalıştığımız Bedreddinilik ve Bâtınilik her ne kadar mantıklı bir izahı olsa da daha çok yürek işidir. Bir gönülle bağlanma felsefesidir ve özü "sevgi"dir. Bu sevgi de eşit olanların, Tanrı'nın bir parçası olanların, birbirlerine karşı olan sevgidir. Bunu hisseden, ciddi materyalist Nazım'ın, yanlış anlaşılacağını bildiği halde dile getirdiği
Tarihsel, sosyal, ekonomik şartların
zarurî neticesi bu!
deme, bilirim!
O dediğin nesnenin önünde kafamla eğilirim.
Ama bu yürek
o, bu dilden anlamaz pek.
O, «hey gidi kambur felek,
hey gidi kahbe devran hey,»
der.
dizelerine katıldığımı belirtip, yukarıda bahsettiğimiz çelişkiyi aşan çağımız Batınilerinden Aşık Kul Ahmet'in şu dizeleriyle yazıyı bitirmek istiyorum:
Bir şah olsam hükmeylesem cihana
Başta haksızlığı yıkar giderdim
Okullar yapardım bütün insana
Cehaleti kökten yakar giderdim
Fabrikalar kurar idim her yerde
İkiliği komaz idim bu serde
Ayrı gözle bakamazdım bir ferde
Cihana bir gözle bakar giderdim
Bir insan severdim biri de Allah
Ondan başkasına tapmazdım billah
Ne Kudüs kalırdı ne de Beytullah
Oraya bir bostan eker giderdim
İnsanlıktan başka olmazdı Cennet
Bir olursu İsa, Musa, Muhammet
Hiç ayrı olmazdı din ve tarikat
Mezhepler bağını söker giderdim
Bir olurdu zengin fakir her zaman
Bütün hastalara olurdum derman
Ne gavur kalırdı ne de müslüman
Tümünü bir yola çeker giderdim
O günü görseydim gönlüm gülerdi
Bütün dünya halkı bayram ederdi
Ne bir silah ne bir atam kalırdı
Bir derin deryaya döker giderdim
Gece gündüz çalışırdım millete
Bir faydalı kul olurdum devlete
Bir ırmak misali güneşten öte
Başka dünyalara akar giderdim
Uyanırdı bizden mantıkla hisler
Taş atmazdı bize softa iblisler
Tutmazdı bizleri cahil kabuslar
Yobazlara şimşek çakar giderdim
Her zaman yaşardık namusla arla
Çalışırdı insan ticaret karla
Dünyayı ederdim koca bir tarla
Birlik tohumunu eker giderdim
Bir devlet ederdim bu ulu hanı
O zaman sürerdik yolu erkanı
İnsanı ayıran o kör şeytanı
Boynuna bir zincir takar giderdim
Gerçek insanlarla eder idim Cem
Seçerdim orada iyi ile kem
Doğrulardan yana olurdum her dem
İrtica kolunu büker giderdim
Kul Ahmet der varlığımız bitmezdi
İnsanoğlu yanlış yola gitmezdi
Ayrı ayrı devlet icap etmezdi
Dünyaya bir bayrak diker giderdim
Ömer MIZRAK
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
[i] Esat Korkmaz, Şeyh Bedreddin ve Varidat, Anahtar Kitaplar Yayınevi, 2007, s.11
[ii] Orhan Hançerlioğlu, Düşünce Tarihi, Remzi Kitabevi, 1995, s.231
[iii] Marx-Engels, L'Idéologie allemende, Editions sociales, Paris 1968, s. 474
[iv] Esat Korkmaz, Şeyh Bedreddin ve Varidat, Anahtar Kitaplar Yayınevi, 2007, s.106
[v] Esat Korkmaz, Şeyh Bedreddin ve Varidat, Anahtar Kitaplar Yayınevi, 2007, s.136-137
[vi] Esat Korkmaz, Şeyh Bedreddin ve Varidat, Anahtar Kitaplar Yayınevi, 2007, s.206
[vii] Esat Korkmaz, Şeyh Bedreddin ve Varidat, Anahtar Kitaplar Yayınevi, 2007, s.159
[viii] Esat Korkmaz, Şeyh Bedreddin ve Varidat, Anahtar Kitaplar Yayınevi, 2007, s.172
[ix] Esat Korkmaz, Şeyh Bedreddin ve Varidat, Anahtar Kitaplar Yayınevi, 2007, s.161
[x] Cafer Sadık Yaran, Kötülük ve Theodise. Vadi Yayınları, 1997, s. 11–12
[xi] Esat Korkmaz, Şeyh Bedreddin ve Varidat, Anahtar Kitaplar Yayınevi, 2007, s.140
[xii] Walther Kranz, Antik Felsefe, çev. Suad Y. Baydur, Sosyal Yayınlar, 1994, s.53
[xiii] Esat Korkmaz, Şeyh Bedreddin ve Varidat, Anahtar Kitaplar Yayınevi, 2007, s.245
