They Live (Yaşıyorlar) - John Carpenter - 1988

         Holywood Sineması çoğu zaman sinemayı ticari bir sektör ve filmi de ideoloji pompalayıcı bir meta olarak karşımıza çıkarır. Ancak "Her iyinin içinde bir kötü; her kötünün içinde de bir iyi vardır" düsturu gereğince, Holywood Sinemasını da toptan çöpe atamayız. Nitekim 1988 yapımı They Live filmi de Holywood'un bize göre lehine olan kefeye koyacağımız filmlerden başlıcası.

         İlk bakışta yönetmen John Carpenter da, Holywood Sinemasında görmeye alışkın olduğumuz tarzda bilim-kurgu filmleri yapan, dünya dışından gelip dünyayı ele geçirmeye çalışan yaratıklar temasını işleyen sıradan yönetmenlerden birisi olarak karşımıza çıkar. Ancak Ray Nelson'ın "Sabah Saat 8'de" isimli öyküsünden uyarlanan They Live filmi ile, aynı tema içerisine iyi bir sistem ve ideoloji eleştirisini yedirmeyi başararak bu çizginin epey ilerisine geçer Carpenter.

         Film John Nada isimli işsiz karakterin, aylak bir biçimde dolaşarak iş arama serüveni ile başlar. Zaten "nada" kelimesi İspanyolcada "hiçbir şey" anlamına gelir. John Nada'nın da sırtındaki çantadan başka kendine ait hiçbir şeyi yoktur. Bu bağlamda Nada uzunca bir süre, sistemin dışında onu izleyen bir gözlemci olarak iş görür. Yönetmen de filmin örgüsünü bu gözlemler üzerinden inşa eder. O yüzden Nada'nın gözlemlerini tahlil ederek ilerleyebiliriz.

         Nada iş bulma deneyiminden başarısız bir şekilde ayrılarak, aylak bir biçimde dolaşırken, bir parkta, sonradan rahip olduğunu öğrendiğimiz birisi tarafından dillendiren şu sözlere tanık olur:

"Seni aldatmak için dillerini kullanıyorlar. Zehir dudakları üzerinde. Ağızları, acı ve lanetlerle dolu. Gözlerinde Tanrı korkusundan eser yok. Liderlerimizin kalplerini ve beyinlerini aldılar. Zengini ve güçlüyü yanlarına aldılar. Gerçeği görmememiz için bizi kör ettiler. İnsan ruhu baştan çıkarıldı. Neden aç gözlülüğe tapınıyoruz? Çünkü görüş sınırlarımızın dışında bizi onlar besliyor. En yüksektekilere kadar, doğumdan ölüme kadar onlar, bizim sahibimiz. Bize sahipler. Bizi kontrol ediyorlar. Onlar bizim efendilerimiz. Uyanın! Onların hepsi etrafınızda."

         Rahibin burada şiirsel bir dille dillendirdiği şey hemen hemen Marksist yorumuyla "ideoloji" kavramına tekabül eder. Marx "ideoloji"yi ondan önce alışageldiği "düşünce bilimi" yerine bir negatif tanım olarak ele alır. Marx'ın birden fazla ideoloji yorumu olmakla birlikte burada esas olarak "negatif yorum"u ele alacağız. Bu yoruma göre ideoloji, bizim dışarıdaki gerçekliği olduğundan başka bir biçimde kavramamıza, gerçekliği deyim yerindeyse baş aşağı görmemize sebep olan zihinsel, algısal belirlenimler bütünüdür. Bu belirlenim biçimi, yöneten sınıfın oluşturduğu tarihsel yaşam biçiminin bir yansımasıdır. Nitekim Marx " Eğer her ideolojide insanlar ve onların ilişkileri bize camera obscura‘da imişçesine baş aşağı görünüyorsa ,bu olayda,tıpkı nesnelerin,gözün ağ tabakası üzerindeki tersliğinin onun doğrudan fiziksel yaşam sürecinden ileri gelmesi gibi,onların tarihsel yaşam süreçlerinden ileri gelir." demektedir.

          Rahibin söylevinde de "gerçeği görmemiz için bizi kör eden, insan ruhunu baştan çıkaran, görüş sınırlarımızın dışında ve bize sahip olarak bizi kontrol eden" bir kitleden bahsedilmektedir. Bu kitle elbette ki bu bahsedilenleri kendi ideolojilerini bize yedirerek, gerçekliği onların istediği biçimde görmemizi sağlayarak gerçekleştirmektedir.

         Bunun yöntemlerinden bir tanesinin de medya olduğunu Nada'nın ikinci gözleminden kavramaktayız. Nada gezintisine devam ederken birçok televizyon ekranından oluşmuş bir vitrin önünde, televizyonlara odaklanmış bir insan görür. Bu insan sanki canlılığı elinden alınmış, televizyon tarafından ele geçirilmiş bir robot gibi durmaktadır. Zaten açıklama da hemen peşine, başka bir televizyon ekranından gelir. Televizyon ekranındaki kadın büyük bir iştahla, kendinden geçerek şöyle der:

"Bazen televizyon izlediğimde kendimi kaybediyorum. Kendimi büyük bir yıldız gibi hissediyorum. Ya da kendi şovumu yapıyor gibi hissediyorum. Ya da kendimi haberlerde limuzinden inerken hayal ediyorum. Yapmam gereken tek şey ünlü olmak. İnsanlar beni izliyorlar ve beni seviyorlar. Asla yaşlanmıyorum ve asla ölmüyorum."

         Yani ideoloji, bize katlanamadığımız gerçeklikten bir kaçış yolu olarak görünür. Basit, sıradan bir canlı olmak, sefalet içerisinde sürünmek ve günün birinde ölüp gidecek olmak bizi rahatsız etmektedir. Ancak televizyon bize tüm bunları unutturarak, sahte ve tatlı bir gerçeklik-dışı alan yaratır. Bizim bunu içselleştirme sürecimizle birlikte artık pompalanan sahte-tatlı görüş bizim has gerçekliğimiz halini alır. Ancak ideoloji ile birlikte sadece gerçeklik algımız tepetaklak olmakla kalmaz. Gerçeklikten sıyrılıp hayal alemine dalmaya başladığımızda da tam anlamıyla ideolojinin kucağına düşeriz. Çünkü bizim kendimize ait olarak düşünüp, kurguladığımızı zannettiğimiz tatlı hülyalar aslında ideolojinin pompaladığı düşüncelerden başka bir şey değildir. Yani ekrandaki kadının hayalleri tam olarak pompalanan ideoloji ile örtüşmektedir.

         İlerleyen sahnelerde Nada'nın iş arayışları sonuç verir ve bir inşaatta kendisine iş bulur. Burada siyahi bir işçi olan Frank ile tanışan Nada onun aracılığıyla kalacak yer ve yemek sunan bir varoş yıkıntısına ulaşır. Burada bulunan çoğu insanın tek eğlencesi, televizyon dediğimiz büyük ideoloji pompalayıcısının karşısına kilitlenmektir. Nada yine o akşam ilginç bir olaya şahit olur. Televizyonda aniden araya giren görüntülerde bir adam " Bilinç altımızda yapay olarak, kandırılarak yaşıyoruz" gibi sözler söylemektedir. Yine televizyondaki şahsın söylemlerinden televizyon sinyallerine sızmayı birkaç bilim insanının başardığını öğrenmekteyiz.

         Burada dikkat çekici bir nokta var: Sinyalin kesilmesiyle araya girip hakikati anlatan bilim insanının söylemlerinden kimse etkilenmemekte aksine yayının kesilmesinden nefret etmektedirler. İzleyen hemen hemen herkeste söylemler karşısında oluşan etki ciddi bir baş ağrısıdır. İdeolojinin alanından gerçekliğe geçiş, oldukça sancılı bir süreçtir ve rahatsız edicidir. İdeoloji bizatihi ideoloji aracılığıyla dönüştürülen insanlar tarafından arzulanmakta, kurulan sahte-gerçeklik algısının dışına çıkış insanları rahatsız etmektedir. Ki bu da Gramsci'nin "hegemonya" kavramına tekabül eder. Ezilenler, onları ezenlere hizmet etmektedir.

         İyi bir gözlemci olan Nada'nın dikkatini cezbeden bir başka şey ise sinyalleri kırarak araya giren konuşmacının söylemlerinin, filmin başında parkta karşılaşılan rahip tarafından birebir tekrarlanmasıdır. Rahip ilerideki kilisenin hemen yanında, televizyonda geçen konuşmaları harfiyen tekrarlamaktadır. Bir süre sonra gelerek rahibin koluna girip onu kiliseye taşıyan varoş kampının yöneticisi de en az bir o kadar ilgi çekici olarak durur.

         Nada ertesi gün, kamp yöneticisinin söylemlerinden de iyice şüphelenerek kiliseye gizlice girer. İlginç olan, televizyon sinyallerini keserek araya girip bir şeyler anlatan bilim insanlarının kilisenin arka kısmında bu işi örgütledikleri değildir elbette. Onca veriden sonra bu tahmin ettiğimiz bir şey. Asıl ilginç olan kilisenin bir başka kısmında "Onlar Yaşıyor, Siz Uyuyorsunuz" duvar yazısının önünde bulunan bir çok kimyasal madde ve onlardan yapıldığı belli olan onlarca güneş gözlüğüdür. Maalesef ki keşif sadece John Nada'ya ait değildir. Polisler de o gece bölgeyi keşfeder. Helikopterler ve zırhlı araçlarla bölgeye akın eden polisler, kiliseyi dağıtır ve kenarındaki varoşu da içindeki onlarca insanla beraber sürüp geçerler.

         Kiliseyi ziyaret ettiğinde gördüğü saklanmış düzinelerce kutu John Nada'nın aklından çıkmamıştır. Bir sonraki gün, ortalık durulduğunda dağıtılmış haldeki kiliseye gelerek bu kutulardan birisini çalar ve kimsenin görmeyeceği bir sokak arasına doğru yol alır. Kutuyu açtığında büyük bir hayal kırıklığına uğrar. Muhtemelen para dolu olmasını umduğu kutu içerisinde önceki gün kilisede gördüğü güneş gözlüklerinden başka hiçbir şey yoktur. Jonh Nada büyük bir hayal kırıklığı ve basit bir mülkiyet anlayışı içerisinde kutuları bir yere saklar ve içerisinden bir tane güneş gözlüğü alarak caddelerde akıp giden insanlar arasına karışır.

         Muhtemelen daha havalı olacağını düşündüğü için gözlükleri gözüne takan Nada, ciddi bir altüst oluş yaşar. Bugüne kadar alıştığı gerçeklik yani dış dünya tepetaklak olmuştur. Çünkü artık, onun görmesi istenilen dünya yerine gerçek dünyayı görmektedir. Bütün o şatafatlı, rengarenk dış dünya birden gri bir hal alır ve onca yazılıp çizilenin yerine ise sadece altlarında yatan ideoloji görünür olmuştur. Gözlüğü çıkardığında normale dönen dünya, taktığı anda bambaşka bir hal almaktadır. Etrafta sadece büyük harflerle ve kalın bir biçimde yazılmış "İTAAT ET", "BAĞIMSIZ DÜŞÜNCE YOK", "ÜRE VE ÇOĞAL", "SATIN AL" gibi ibareler gören John Nada'nın çaldığı gözlüklerin iyi birer ideoloji-eleştiri gözlüğü olduğunu anlarız.



         İdeoloji tam olarak budur. Reklamlarda onlarca eğlenceli müzik, renkli görsel ve türlü zeka ürünü espriler vs. tek bir şey söyler aslında: "SATIN AL". Onlarca uyarı "İTAAT ET" derken, tümden bir cinsellik sektörü "ÜRE VE ÇOĞAL" demektedir. Çünkü biz çekirdek aile sistemi içerisinde üreyip çoğaldıkça hem sistemin iş gücü ihtiyacının devamlılığını sağlar, hem de ona daha bağımlı hale geliriz. Emek harcayarak sistemden devşirdiğimiz paraları da satın alarak tekrar ona iade ederiz. Bunu üreyip çoğaldıklarımıza da anlatıp sistemin tıkır tıkır işlemesine ön ayak oluruz. Tabi tüm bunları yapmak için ilk başta itaat etmemiz gereklidir. Ray Nelson'un öyküsünde geçen "Sekiz saat çalış, sekiz saat eğlen, sekiz saat uyu" söylemini de buraya ekleyebiliriz.

         Eylemlerimizi tamamen özgür bir bilinçle gerçekleştirdiğimiz anlayışı çağımızın en büyük yanılgılarından biridir. Biz, bize pompalanan ideolojinin ürünüyüz büyük oranda. İdeoloji tarafından bize dayatılan sahte gerçekliği içselleştirerek onu kendi bilincimiz gibi sahipleniriz. Bir ürünü satın alırken ya da sistem içre bir partiye oy verirken onların bize söylediklerini gerçekleştiririz. Onların tek görevi ise, bize bunu hissettirmeyecek bahaneler sunmalarıdır. Sadece yakın zamanda çıkan iPhone 6 reklamlarına bakarsak mesele çok daha iyi anlaşılır diye düşünüyorum. Kayda değer ekstra hiçbir işlevi olmayan bu telefon hakkında, kayda değer hiçbir şeyinin olmadığını anlatan bir reklam bize "SATIN AL"dan başka nasıl bir mesaj verebilir? Nitekim Apple'ın CEO'su Steve Jobs'un "İnsanlar, biz onlara gösterene kadar neye ihtiyacı olduklarını bilmez" felsefesi de tam tamına bahsettiğimiz noktaya tekabül eder.

         Nada'nın şaşkınlığı bir burjuvanın yüzünün ürkütücü bir yaratığa dönmesiyle bir kat daha artar. Gözlükler ikiyüzlü ahlak anlayışı ve çürümüş vicdanı içerisinde debelenen burjuvaziyi de ona uygun bir biçimde gösterir. Gördüğü kalabalık açık bir biçimde, insanlar ve burjuvalar (yaratıklar) olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. Nada, sonunda dayanamayarak, süpermarkette ona çarpıp özür dileyen bir burjuvaya "1957'de kafan bir peynirin içine düşmüş gibi gözüküyorsun. Bu gerçekten çok çirkin. Bu gözlükleri çıkardığımda normal bir insan gibi görünüyor. Tekrar taktığımda ise iğrenç bir yüz..." diyerek gördüğü gerçekliği ifşa eder. Burjuva kadının kolundaki saate "Burada gören birisi var" diyerek seslenmesiyle Nada'nın gözlük ile gördüklerinin bir yanılsama değil, gerçekliğin ta kendisi olduğunu anlarız. Bu andan sonra marketteki bütün burjuvalar (yaratıklar) saatlerine aynı biçimde seslenerek John Nada'yı tarif etmeye başlarlar.



         Yaratıkların (burjuva) birbirleriyle iletişim kurmalarını sağlayan bu saatlerinin bir çok başka özelliği de vardır. Örneğin Nada'nın silahını doğrultup tam ateş edeceği sırada bir yaratık, saatiyle oynar ve ortamdan kaybolur. Bu kısımdan sonra filmin bilim-kurgu yanı ağır basmaya başlar. Açıkçası Holywood'a özgü çokça bilim-kurgu öğesi ve çatışma sahneleriyle doludur. Ancak buralarda da ideoloji eleştirisi daha alttan da olsa işlemeye devam eder.

         Bir dizi çatışma ve kaçıştan sonra Nada, dostu Frank'i bulur ve ona da bu hakiki gerçekliği göstermek ister. Filmin en ilginç sahnelerinden birisi bu sahnedir. Çünkü Frank gözlüğü takmayı reddeder ve iki arkadaş yaklaşık 6-7 dakika dövüşürler. Çoğu izleyiciyi sıkan bu uzun dövüş sahnesinin, iki usta dövüşçünün kavgasını izlemekten büyük bir zevk alan Carpenter tarafından, başlangıçta planladığından çok daha uzun bir biçimde işlendiği rivayet edilir. Ancak bu verilen mesajda bir değişiklik yaratmaz.

         İdeoloji bizde bir yapaylık hissi uyandırsaydı, ideoloji olmayı başaramazdı. Bu nedenle ideoloji bizim gerçeklikle kurduğumuz doğru bir ilişki biçimi olarak kendisini gösterir. Dolayısıyla ideolojinin dışına çıkmak istemeyiz, bu can yakıcı bir durumdur. Frank'de bu yüzden uzunca bir süre gözlükleri takmamaya direnir. Nada'nın çırpınışı ise Frank'i özgür kılmaktır. Zizek bu durumu, özgürlüğün paradoksu olarak yorumlar. Çünkü biz ideoloji içerisindeyken, kendimizi özgür hissederiz. Ancak özgür olmadığımızı, ideolojinin dışına çıktığımızda anlarız ve bu çıkarma işlemi de açık bir biçimde zorlama gerektirir. Yani biz ideoloji içerisindeyken özgür olmaya zorlanmadığımız sürece, aslında özgür olamayız. Özgür olabilmek için, sahte özgürlüğümüzün elimizden alınması gerekir. Bu zorlama elbette Nada'nın ki gibi yumruklarla ya da silahla olmak zorunda değildir. Dövüş sahnesi bir metafor olarak işler. Basit bir örnekle, günde 16 saat çalışmaya direnip, etrafımızdakiler tarafından işsiz olarak aşağılanmaya başladığımız acı Nada'nın yumruklarından bir tanesine tekabül eder.

         Uzun bir kavganın sonunda Nada'nın yumruklarıyla özgürleşen Frank de artık çıplak gerçekliği görmektedir. Birlikte diğer "görebilenler" grubuna katılırlar. Elbette ki rahip, kamp yöneticisi ve bilim insanları da bu grupta yer alır. Şaşırtıcı olan, Nada'nın daha önceden yaratıklardan kaçarken sığındığı ve gözlükleri takmayı reddederek onu polise şikayet eden güzel televizyon sunucusu Holly'nin de burada olmasıdır. Holly gerçekliği sonradan keşfettiğini söyler. Bu "görebilenler" grubu da sistem tarafından "komünistler" olarak adlandırılır.

         İlerleyen sahnelerde Nada çatışma içerisine sürüklenir ve son anda öldürdüğü yaratıklardan aldığı saatin oluşturduğu bir tünele girerek kaybolur. Çıktığı yer, yaratıkların gizli mekanıdır. Burada burjuvaların toplandığı bir salondaki konuşmacı kürsüden şöyle seslenmektedir: "2025 yılına kadar sadece Amerika değil, tüm gezegen bu güç birliği ile koruma altına alınacak. Çıkarlar bizim ve sizin için önemli. Güçlü, seçkin insanlar." Ayrıca onlara gruba dahil olmanın nimetlerini anlatan burjuvalar arasındaki bir insan da "Eğer onlara yardım edersek para kazanmamız için bizi rahat bırakacaklar. Siz de iyi bir yaşamdan faydalanabilirsiniz. Bunu herkes ister. Hepimiz her gün çıkarımız için, kazanmak için bunu yapıyoruz." demektedir. Yani artık tek bir değer kalmıştır yeryüzünde: Çıkar.

         Yazının başından beri ertelediğimiz bir konuyu ele almanın vakti geldi. Tüm bu olanların içerisinde kilise ve rahip ne diye var ki? Bu Marksist yoruma ters bir durum değil mi? Carpenter ne diye bu ideoloji karşıtı insanlar içerisine rahip ve kiliseyi sokma gereği duydu? Ben Carpenter'in bu konuda çok da derinlikli düşündüğünü sanmıyorum. O sadece iyi bir gözlemci olarak karşılaştığı bir olguyu resmetmiştir. Evet, samimi bir din adamı ya da İncil'in çoğu öğretisi onları burjuva dediğimiz yaratıklarla aynı kefeye koymaktan bizi alıkoyar. Her şeyi çıkar üzerinden temellendirmezler ancak biz Carpenter'dan bağımsız bunun biraz temellerine inelim.

         Nietzsche'nin meşhur "Tanrı Öldü!" deyimi, zannımca onun diğer çoğu sözü gibi oldukça yanlış anlaşılmıştır. Nietzsche tam olarak şöyle der: "Tanrı öldü! Tanrı öldü! Onu öldüren biziz! Biz, katiller kendi aramızda birbirimizi nasıl teselli edebiliriz? Dünyanın bugüne kadar sahip olduğu en kutsal ve en güçlü şey kanlı bıçağımızın altında can verdi. Bizi bu kandan kim temizleyecek? Hangi su, bu kanı temizleyebilir? Bu suçun cezasını nasıl ödeyeceğiz?" Nietzsche elbette ki burada alışıldık bir ateist söylemde bulunmamakta. Tarihsel olarak baktığımızda Modernizm ve Aydınlanmacılık'tan sonra tüm değerler yeryüzünden yavaş yavaş silinerek yerini tek bir değere bırakmıştır: Çıkar. Tanrıyı aşkınsallaştırıp, yeryüzünden uzaklaştırarak bunu gerçekleştiren dindar camia gibi çıkarı tek normatif ilke olarak ele alan bilimsel düşüncenin de elleri Tanrı'nın kanına bulanmıştır. Bizler Tanrı ile birlikte tüm kendiliğinden değerleri silip yerine çıkarı yerleştirdik, bu nedenle bana göre Nietzsche'nin bu sözleri ölmüş bir Tanrıya yakılmış ağıttır.

         Rahibin ve kilisenin uğraşı da bu bağlamda oldukça yerindedir. Çünkü Tanrı ya da din ancak Çıkar denilen o diğer ilah yeryüzünden silinince bir anlam kazanacaktır. Marx'ın Komünist Manifesto'da belirttiği gibi: "Bugüne dek üstün değer verilen ve sofuca bir ürküntüyle bakılan ne kadar eylem varsa burjuvazi bunların hepsinin üstündeki kutsallık örtüsünü çekip atmıştır. Doktoru da, hukukçuyu da, rahibi de, şairi de, iktisatçıyı da, kendi ücretli emekçisi haline getirmiştir." Nada'nın ideoloji-eleştiri gözlüğünü takarak dolara baktığında gördüğü "BU SENİN TANRIN" yazısı da buna işaret eder. Bizde de büyük mutasavvıf İbn-i Arabi'nin "Sizin Tanrınız benim ayaklarımın altında!" sözünden yıllar sonra, bu sözü söylediği yerin kazılıp külçelerce altın bulunduğu rivayet edilir. Rivayetin doğru olup olmadığı ne kadar şüpheli olsa da, bunca yıldır var olması altta yatan mesajın doğruluğuna işaret ediyor olsa gerek.

         Burjuvazinin gizli kalesinde ilerleyen Nada bu yaratıkların en yakın galaksi olan Andromeda galaksisinden geldiğini öğrenir. Bilimi kullanarak başka gezegenlerde yaşam oluşturup, harabeye çevirdiği dünyayı terk edip başka bir gezegene yerleşen burjuva imgesi bizde bir hayret uyandırmadığı için, filmin bu kısmı da çok ütopik görünmemektedir. Bölümleri geçerek, tüm sinyallerin merkezi olan çatıya ulaşan Nada, burada sevdiği televizyon sunucusu Holly tarafından ihanete uğrar. Etrafı sarılan Nada, Holly öldürmekten ve kendi ölümü pahasına sinyal dağıtıcısını patlatmaktan çekinmez. Bununla birlikte gerçeklik her yerde açığa çıkar. Tüm burjuvalar olanca iğrençliğiyle ve tüm ideolojiler olanca sadeliğiyle ifşa olur.

         Evet, ne bizi yönetmek için başka gezegenlerden yaratıklar geldi ne de biz diğer insanlar burjuvalar tarafından kirletilen masum canlılarız. Hepimiz bu batağı her gün kendi ellerimizle yeniden yaratıyor ve devam ettiriyoruz. Carpenter'ın esinlendiği Ray Nelson'un öyküsünde belirtildiği gibi hepimiz uykudayız ve filmin de net bir mesajı var: "UYANIN!"

Ömer MIZRAK

Devamını oku »

Tolstoy’un ‘Savaş ve Barış öncesi öykülerinde’ Askerlik Kurumu ve Savaş Olgusu

           Başarılı bir üniversite öğrencisi ve iyi bir Hristiyan olmaya çalışıp, kendisini hemen-her seferinde gece eğlencelerinde bulan ve derslerinde istediği çizgiyi tutturamayan; bu yüzden eğitimini yarıda bırakıp, çiftliğine dönmeye ve iyi bir derebeyi olmaya çalışan ama burada da kadın, kumar ve gece hayatı tutkusundan sıyrılamayan; çözüm olarak, Moskova’ya gidip bu sefih yaşamdan kurtulacağını zanneden ama tekrar aynı batağa saplanan Lev Nikolayeviç Tolstoy, yeniden Yasnaya Polyana’ya dönmeye karar vermişti. Hem, bu sefer uzun zamandır görüşmediğikız kardeşi Maria ve Kafkasya’da subay olarak görev yapan ağabeyi Nikolay da orada olacaktı.

          Ailesi nezdinde, yaşam pratikleri açısından gösterdiği tutarsızlıklar ve istikrarsızlıklar ile nam salan yirmi üç yaşındaki Tolstoy’a, bu konuda ciddi bir uyarıda bulunma ve nasihat verme sorumluluğu, ağabeyi Nikolay’a düşmüştü. Üniversite hayatının, derebeylik deneyiminin ve Moskova kaçışının bekleneni vermemesindeki en etkili nedenin kumar, kadın ve gece hayatı tutkusu olduğu, Tatyana Hala da dâhil olmak üzere bütün aile yakınları tarafından biliniyor ve bu durum hem canlarını sıkıyor, hem de kaygılanmalarına sebep oluyordu. Artık Tolstoy’un yaşamında ciddi, köklü ve keskin bir değişim yaşanması şarttı ve bu açıdan ağabeyi Nikolay, kardeşi Tolstoy’a kendisi ile birlikte Kafkasya’ya gelmesini önermişti; orduya katılmasını istiyorlardı. Evet, bu fikir Tolstoy için de muazzam ölçüde heyecan vericiydi.Bu fikri uygulamaya koymaları çok uzun sürmedi; 29 Nisan 1851 günü, ağabey-kardeş, Kafkasya’ya doğru yola koyuldular.

       Yaşamı boyunca koyu bir savaş ve şiddet karşıtı olan; herhangi birinden tokat yiyen kimseye, aynı şekilde karşılık vermek yerine, diğer yanağını da dönmeyi salık veren; ayaklanmayı bastıran Çar’ın idam kararlarına karşı ‘‘Artık Susaman’’ başlıklı bir mâkale kaleme alan ve idam kararlarını insanlık dışı bulan Tolstoy, -usta yazar Henri Troyat’ın yerinde tâbiri ile ‘‘Yasnaya Polyana münzevisi’’- bir dönem Kafkasya’da ve Sivastopol’de savaşmış, ölümün minik metâl parçaları şeklinde yanında geçip gittiği bir Topçu Subayıydı. Ama yukarıda da belirttiğimiz gibi, Tolstoy’un orduya katılma sebebi, milliyetçi duygular ile harman edilmiş bir ‘‘vatan müdâfâsı aşkı’’ değildi. Ve Tolstoy’a göre, askerlik görevini üstlenen çok sayıda askerin de orduya katılma sebebi vatan aşkı vs. değildi, istisnaları bir kenara bırakırsak.

Önce Tolstoy’un Kafkasya yaşamına kısa bir göz atalım.

      Yaşamının hiçbir döneminde canhıraş bir Rus milliyetçisi olmamıştı Tolstoy ama gençlik yıllarında da dâhil olmak üzere, yer-yer ve istisnai sayılabilecek anlarda kabaran bir ‘‘Rus damarı’’ da yok değildi. Bunun yanı sıra, 1805’ten kalma, sadece Napolyon’a ve Fransa’ya karşıdepreşen bir hırsı ve hazımsızlığı da vardı -ki edebiyat tarihinin başyapıtlarından biri sayılan Savaş ve Barış, bu açıdan oldukça tatmin edici örnekler ile dolu. Bu istisnai ‘‘Rus-Rusya hassasiyetini’’ ve ‘‘Napolyon-Fransakarşıtlığını’’ bir yana bırakırsak –bizce bu örnekler, Tolstoy’un milliyetçilik kavramına bakışı konusunda belirleyici niteliğe sahip değiller- Tolstoy’un genel anlamda milliyetçi duygulara sahip olmadığını söyleyebiliriz. Zaten belirttiğimiz gibi, Kafkasya’ya subay olarak gitmesindeki yegâne neden de tutarsız, düzensiz, kendi bakış açısına göre ‘‘düşkün’’ ve bu sebeplerden kaynaklı olarak acılar ile dolu yaşamından kurtulmak ve aradığı huzuru burada bulmaktı. Biraz aksiyon, doğa ve Kafkasya’nın folklorik yapısı bu anlamda etkili olabilir ve belirli değişimlere olanak sağlayabilirdi.

      Nitekim bundan önce yaşadığı hayâl kırıklıkları Kafkasya’da da peşini bırakmamış, birliğine teslim olduktan kısa bir süre sonra Tatyana Hala’sına yazdığı mektupta, Kafkasya ve askerî ortam ile ilgili ilk izlenimlerini şu sözler ile aktarmıştı:

      ‘‘Çok güzel bulacağımı umduğum memleket, hiç de öyle değil. Stanitza alçak bir arazide bulunduğundan, bakış açısı yok, hem de kalınan yer kötü, hayatın konforunu oluşturan hiçbir şey yok. Subaylara gelince, onlar, tahmin edebileceğiniz gibi, eğitimsiz insanlar, ama bununla birlikte çok yürekliler ve özellikle Nikolay’ı çok seviyorlar.’’[1]

      Tabî bu, askerî ortamın içyapısından kaynaklı bir sorundu ve henüz ‘‘kişisel özelliği’’ hâline gelen sapmalar kendini göstermemişti. Bir süre sonra, neredeyse ergenlik yıllarından bu yana alışkanlık hâline getirdiği ‘‘yaşam kuralları’’ çetelesini yeniden güncelleyecek, yine madde-madde yapması gerekenleri sıralayacak ama çok kısa bir süre sonra yeniden kumar oynayıp, Kazak kadınları ile birlikte olup ve alkol kullanınca da eline aldığı günlüğüne kendisi için ağzına geleni sayıp-dökecekti. Çocukluk yıllarından, Astapovo istasyonunda son nefesini verdiği âna dek, bu acı döngü devam edecek ve asla peşini bırakmayacaktı; yaşamak istediği gibi yaşayamayacak, hayâl ettiği ruhsal nitelikleri asla edinemeyecek ve son nefesine kadar bunun acısını çekecekti.

      Yaşamının klâsiği haline gelen düşünce ile pratik arasındaki çelişkiler ve askerî ortamın isteneni vermemesi, yeni bir uğraş edinme ihtiyacı doğurmuştu; atlı kır gezintileri, av partileri ve çatışmalar da istenilen sonucu vermemişti. Üniversite yıllarında ilgisizce kaleme almaya başladığı ve doğal olarak bir süre sonra yarım bıraktığı ‘‘Çocukluğum’’ adlı otobiyografik metnine geri döndü ve bu durum, Tolstoy’da belirli oranda değişiklik ve heyecan duygusu yarattı. Halasına bu durumu müjdelemeyi ihmâl etmedi, bir zamanlar ona edebiyat sevgisi aşılamaya çalışan biricik kişi Tatyana Hala’sından başkası değildi.

     ‘‘Hatırlıyor musunuz, halacığım, vaktiyle bana bir öğüt vermiştiniz, roman yaz demiştiniz. Evet, öğüdünüze uyuyorum ve edebiyatla meşgul oluyorum. Yazdıklarım gün yüzüne hiç çıkacak mı bilmiyorum, ama beni eğlendiren bir çalışma bu ve artık vazgeçmeyecek kadar sebat ettim’’ [2]

       Bu meşguliyet, bir Tolstoy klişesi hâline gelen, tipik bir ‘‘rutin heves alma girişimi’’ şeklinde saman alevi gibi yanıp-sönmeyecek; aksine, bütün bir edebiyat tarihini derinden etkileyecek bir yazarın, bu yolda attığı ilk adımlar olacaktı. Çocukluğum romanının aldığı olumlu eleştiriler, Tolstoy’u yeni öyküler yazma konusunda daha istekli ve cesaretli kılıyordu. Yazım serüveni devam edecekti.

        Kendisini ve geçmişini anlatma isteğinden yola çıkarak yazdığı Çocukluğum romanı sonrası, bu kez mensubu olduğu askerlik kurumuna ve içinde bulunduğu savaş hâline dair izlenimlerinden yola çıkarak öyküler yazma niyetindeydi Tolstoy. ‘‘Baskın, Kafkas Tutsağı, Rütbesi Düşürülen ve Orman Kesimi’’ gibi Kafkasya’da bulunduğu dönemden; ‘‘Aralık’ta Sivastopol, Mayıs’ta Sivastopol ve 1855 Ağustos’unda Sivastopol’’ gibi Sivastopol’de görev yaptığı dönemden edindiği izlenimler ışığında kalem aldığı öyküleri, Tolstoy’un ‘‘askerlik’’ ve ‘‘savaş’’ gibi kavramlara olan bakışına dair fikir verebilecek önemli kaynaklar olarak ele alabiliriz.

        Peki, Tolstoy’un ‘‘Savaş ve Barış öncesi yazdığı savaş öyküleri’’ üst başlığı altında ele alabileceğimiz bu öykülerinde verilmek istenen mesaj nedir? Ya da Tolstoy bu öykülerinde savaşın acımasızlığı ve vahşiliği veya vatan müdâfasının kutsallığı ve şerefi üzerine ne anlatır? Askerleri nasıl insanlardır? Bu öyküler üzerinden anlatmak istediği şey nedir? ‘‘Mayıs’ta Sivastopol’’ adlı öyküsünün son üç satırı, bu açıdan fikir verebilecek en yerinde argümanlardan biridir. Şöyle ki:

       ‘‘Kaçınılması gereken kötüye neresinde yer verilmiş bu öykünün? Ve özenilecek, öykünülecek iyiye, neresinde? Kötü adamı kim, kahramanı kim? Herkes iyi ve herkes kötü.
       Ne o parlak cesareti (bravoure de gentilhomme) ve tüm davranışlarının ardındaki itici güç olan ün düşkünlüğü ve gösterişçiliği ile Kalugin; ne kilise, taç ve vatan uğruna girdiği bir savaşta can vermiş olmasına karşın, zararsız ve bomboş bir insan olan Praskuhin; ne ürkekliği ve darkafalılığıyla Mihaylov; ne de sağlam inançlardan ve kurallardan yoksun bir çocuk olan Pest, bu öykünün kahramanı ya da kötü adamı olabilirlerdi.
       Benim öykümün kahramanı, hakikattir: Ruhumun bütün gücüyle sevdiğim ve olanca güzelliğiyle canlandırmaya çalıştığım, hakikat… hep en güzeldi o, her zaman da en güzel olarak kalacak.’’[3]

       Hakikati olduğu gibi yansıtma çabası, Tolstoy’un edebiyat yaşamında ilke edindiği düsturlardan biriydi; dolayısı ile kaleme aldığı öykü ve romanlarının hemen-hepsinde, kendi meşrebince objektif olmaya ve yalnızca hakikati yansıtmaya çalışıyordu. Aslına bakılırsa, birçok eleştirmenin dile getirdiği gibi, Savaş ve Barış romanında Napolyon’u elinden geldiğince basit, etkisiz ve karikatürvâri bir tip olarak resmetse de, genel itibarı ile kalem aldığı öykülerinin ve romanların büyük kısmında, anlatmak istediği konuyu yansız bir dil ve üslup üzerinden aktarmaya gayret ediyordu –ki bu açıdan istisnai çelişkileri bir kenara bırakırsak, genel olarak edindiği bu ilkeye riayet ettiğini söyleyebiliriz.

         Kafkasya ve Sivastopol öykülerinin tamamında, altını çizdiği bu ‘‘hakikati aktarma’’ çabasında son derece başarılı olduğunu ve ortalama bir insanın hissedebileceği bütün duygusal yoğunluğu karakterler üzerinde oldukça başarılı bir biçimde resmettiğini söyleyebiliriz. Her şeyden önce, kendi öykülerinde asker tiplemelerinin hemen-hepsini, görev yaptığı birliklerde gözlemlediği asker ve subaylardan yola çıkarak yarattığı, özellikle askerlik yılları boyunca kaleme aldığı günlükler, bahsi geçen bu öyküler eşliğinde okunursa çok daha net bir biçimde anlaşılacaktır. Ne gözü pek, vatanı uğruna her şeyi göze alabilecek, yiğit ve korkusuz asker tipi; ne korkak, lümpen, kişiliksiz ve zoraki davranan asker tipi; ne de çıkarcı, bencil samimiyetsiz ve yapmacık asker tipi hâkimdir öyküler boyunca; aksine, hepsi karışıktır, hepsi bir arada ve iç-içedir. Bu açıdan dar ve sığ bir genelleyicilikten itina ile kaçınmıştır Tolstoy. Daha önce de belirttiğimiz gibi, ‘‘hakikat’’ nâmına ne görmüş ise onu aktaramaya çalışmıştı ve bize kalırsa ‘‘Savaş ve Barış öncesi yazdığı askerlik öyküleri’’nde bu açıdan oldukça tutarlı ve başarılıydı.

          Ama bütün bunların yanında,ülkelerin, devletlerin, orduların ya da resmi-gayri resmi silahlı oluşumların, resmi bir söylem ve samimiyetsiz bir klişe hâline getirdiği, idealize edilmiş düşünceler eşliğinde askerlik görevini yerine getiren, vatansever, ülkesi ve davası aşkına yapamayacağı hiçbir fedakârlık olmayan ve her şekli ile kahraman, her şekli ile gurur duyulası asker algısına karşı özel olarak bir antipati ile yaklaşır; bir başka deyişle, bütün bu objektif olma çabasının yanı sıra, devletlerin ya da âmiyane tâbiri ile savaştan uzak duranların ama savaşı başlatmayı ve yönetmeyi ihmâl etmeyenlerin o poh-pohlayıcı söylemlerinin altında yatan boşluğa işaret eder. Askerlerin en nihâyetinde sıradan insanlar olduğu, her birinin soğukkanlılıkla ölümü göze alabilen, yaşamını bir çırpıda gözden çıkarabilen ve yakına düşen bir top mermisinden sıçrayan şarapnel parçalarının vücudunu paramparça etme ihtimâlini umursamayan insanlar olmadığı, son derece ‘‘insanî’’ ve ‘‘doğal’’ kaygılara sahip olduğu ve buna dayalı olarak, savaştan ve ölümden korkabildiği gibi bir gerçeğin de vâr olduğunu dile getirir.

         Peki, kim ortaya konan bu tablonun aksini iddia edebilir? Kim, davasına inandığını söyleyen insanların, davaları uğruna göze alamayacağı hiçbir şey olmadığını ve bir insanın, belirli bir inanç doğrultusunda her türlü acıyı ve zorluğu göze alabileceğini söyleyebilir; bunun genel bir kural olduğunu iddia edebilir? Soruyu direk bu şekilde sorduğunuzda, elbette genelleyici bir cevap alamazsınız. Ama askeri bir ortamı uzaktan izlediğiniz zaman, üst düzey bir rütbelinin, elindeki metâl tabldot tabağını yere düşürdüğü an yüreği yarılan askerlerin de bulunduğu bir topluluk karşısında, motivasyon amacı ile hepsinin birer yiğit, hepsinin birer kahraman olduğunu söylerken görmeniz son derece doğaldır ve aslında genel işleyiş budur. Herhangi bir çatışmada hayatını kaybeden bir asker ile ilgili yapılan açıklamada, dünyanın neresinde olursa olsun, duyacağınız sözler, kelimelerin yerlerinin değişikliği dışında en ufak bir farklılık içermezler; neredeyse bire-bir aynıdırlar: hayatını kaybeden asker cesur, dürüst, vatansever ve fedakârdır; cesurca savaşıp, bir kahraman gibi ülkesi ya da davası uğruna şehit düşmüştür.

         Oysa Tolstoy, ölümün o soğuk nefesi kendisini hissettirdiği an, yaşamın en bedbaht ve en sefil hâlini dâhi, tanımadığı ve adını dahi bilmediği biri tarafından metrelerce uzaktan atılmış bir kurşun parçası ile ölmeye tercih eden-edebilen onlarca insan da vâr olduğuna dikkat çeker. Bunu, hem doğal ve gerçekliğin bir parçası olduğu için; hem de fırsatı olsa, o ölümün yaklaştığı o ortamı ânında terk edecek ve tercihini yaşamaktan yana kullanacak insanların, gözü pek bir biçimde ölümü karşıladığı gibi resmi, samimiyetsiz ve gerçeklikten uzak söylemlerin önüne geçmek için dile getirir.

         Eğer savaşta insanların nasıl bir ruh hâline büründüğü ve neler hissettiği konusunda bir şeyler söylenecekse, bu söylemlerin hiçbirinin genelleme içermemesi gerekir –ki, gerçekliği objektif bir biçimde yaklaşılabilmiş olsun. Evet, değil eline silah alıp insan öldürmek, tırnaklarını kesmek için eline aldığı tırnak makasıyla bile kendisini doğrayabilecek kadar beceriksiz; değil gökten yağmur gibi yağan mermiler arasında bir yolunu bulup ateş edecek, gece âniden duyduğu bir ses yüzünden tüyleri diken-diken olabilecek insanların varlığı, gündelik hayatın içerisinde çok bâriz bir biçimde fark edilebilecek basit bir gerçekliktir. Ama vâr olan gerçeklik, bu saptamadan ibâret değildir; ya da bu tespit, gerçekliğin sâdece bir parçasıdır. Oysa işin bir de başka bir boyutu vardır ki, evet; inandığı değerler uğruna, insanın akıl almaz tehlikeleri göze alabildiği ve ölümü, acıyı umursamadığı örnekler göz ardı edilebilecek durumlar değildir. İkinci dünya savaşı esnasında, Japon pilotların yakıtı ve mühimmatı biten uçaklarını, Amerikan gemilerinin tam ortasına doğru yönlendirmeleri ve gemiye çarpıp, patlayan uçak ile birlikte paramparça olmayı göze alabildikleri, video görüntüleri ile sabit. Ya da bedeninin paramparça olacağını bildiği hâlde, üzerine bağladığı bombayı gözünü kırpmadan patlatabilen insanların varlığı da sır değil. Bu tür örnekler, savaş meydanlarında yaşandı, yaşanıyor ve yaşanmaya da devam edecek. Yani bu da gerçekliğin başka bir parçası. Bütün olan-biten, insanların ölümden duyduğu korkudan ibâret değil. Bu açıdan, savaş ortamında korku ve cesaret gibi hislerin girift hâlde oldukları gerçekliğin kendisidir.

            İşte bahsini ettiğimiz o ‘‘objektif olma’’ hâli de burada devreye girer. Tolstoy’un öyküleri, salt bu tür askerlerin varlığından ibaret değildir; kutsal saydığı değerler karşısında, ölümü hiçe sayabilen ve bu bakımdan üstün cesaret örnekleri gösterebilecek ölçüde gözünü karartabilen insanların varlığını yadsımaz; bu tip duyguların da insan zihninde yeri olduğunu belirtir. Öykülerin niteliği, genel bakımdan, yaşamın en içler acısı hâlini dâhi, ölümün en kutsal biçimine tercih edecek insanların varlığını ön plâna çıkaracak biçimde şekillenmiş durumda –ki belirttiğimiz üzere, ordu-devlet gibi resmi kurumların ölmeyi-öldürmeyi kutsallaştırmak adına ileri sürdüğü propagandist söylemlerine bir tepki, insanların gerçekliği bu şekilde algılamamaları yönünde bir uyarı mahiyeti taşır bu öyküler; temel özelliği budur. Ama Tolstoy’un, meseleyi salt bu açıdan ele almak adına, gerçekliğin diğer bir yönünü de göz ardı etmediğini görüyoruz. Evet, bizce de hakikatin kendisi budur. Savaş ortamı ya da ordular, sâdece gözü kara neferlerden, ya da ölüm korkusunu iliklerine kadar hissedip kaçma isteği perçinlenen insanlardan ibaret değildir.

         Peki, Tolstoy’un bu kısa öykülerindeki yegâne amacı ‘‘hayır, bütün askerler cesur değildir, askerler de ölümden korkar, ölüm korkusu yaşayan askerler de vardır’’ ya da ‘‘bütün askerler korkak değil, ölümü ve acıyı hiçe sayan gözü pek askerler de vardır’’ veya ‘‘korkak asker de vardır, cesur asker de vardır; hiçbiri çoğunluk olarak ele alınamaz’’ deyip kenara çekilmek midir? Elbette ki hayır. Savaş psikolojisine dair bu tespiti yaptıktan sonra, bu kez savaşın yıkıcılığına ve dehşetine yer verir; korkak ya da cesur fark etmeksizin, eline silah alan bireylerin savunma-öldürme üzerine ortaya koydukları irili-ufaklı bütün faaliyetlerin eni-sonu kan, gözyaşı, açlık, sefalet ve ölüm olduğu gerçekliğini net bir biçimde resmeder. Hastahane odalarında uzuvları kopmuş askerlerin içler acısı hâli, acılar içerisinde inlemeleri, bütün bu hâlleri ile balık istifi koridorlara kadar uzanışları ve birer ikişer ölmeleri; ne ölmenin bayılmak, yaralanmanın da kolu duvara çarpmak olmadığını açıkça ortaya koyan sahnelerdir.

          İşin savaş tasviri kısmına gelince; eleştirmenlerin önemli bir kısmının, Sivastopol öykülerinin esas itibarı ile ‘‘bilinçsizce girişilmiş bir Savaş ve Barış denemesi’’ olarak ele alınabileceği konusunda hem fikir oldukları göze çarpıyor. Gerçekten de, savaşın ağır yükü altında âdeta ölü bir ruhu andıran hayalet şehirler; doktorların yitip giden gencecik yaşamlara ‘‘mürekkebi bitmiş kalem’’ muamelesi yapabilecek kadar ölüme âşina olması ve bütün işlevi ile âdeta Tanrı mucizesi sayılan insan bedeninin paramparça hâlleri; doktorlar bir yana, birkaç dakika önce birlikte yemek yedikleri, bu ve buna benzer ortak aktiviteleri belki aylarca, belki de yıllarca yaptıkları arkadaşları öldüğü an sanki hiçbir şey olmamış gibi davranacak ölçüde ölümü kanıksayan askerler; subayların, mevzilerin gerisinden,çatışma esnasında tüfek, havan ve top mermilerinin ortaya çıkardığı havai fişek gösterilerini andıran görüntüyü büyük bir keyif içerisinde izlemeleri; hemen yanı başına düşen ve o an patlamayan bir havan mermisi ile baş-başa kalan subayın, havan mermisinin patlamadan birkaç saniye önce aklından geçenler, derin bir yara aldığını fark edip yere düştüğü an ki sahne…bunlara benzer daha birçok anlatım, yazarın gözlem kabiliyetinin en net örnekleri olarak öne çıkarılabilir. Zira oldukça başarılı bir biçimde anlatıldığını ve okuyucuya âdeta o sahneleri yaşattığını söylemek, sanırız abartı olmaz.

          Tolstoy’un, öyküleri boyunca subayları yerden-yere vurduğu, özellikle Sivastopol öykülerinde bu açıdan oldukça bonkör davrandığı ve bir takım istisnalar haricinde subayların genelinin oldukça kişiliksiz, kibirli, bencil, egoist, samimiyetsiz ve erlerin ya da sıradan askerlerin yarısı kadar dahi fedakâr davranamayan insanlar olarak resmeder. Dönemin Rus Ordusunda bu açıdan neler döndüğünü tam olarak bilemiyoruz, dolayısı ile buradaki bütün tespitler Tolstoy’un kişisel gözlemlerinin birer ürünü; ama yine de, o dönem için toplumsal katmanların hiyerarşik ilişkilerinde kullanılan üsluba bakar ve aynı işleyişin ordu içerisinde olduğunu da göz önüne alırsak, subay eşrafı hakkında fikir edinebiliriz.

         Dönemin Rusya’sı, bilindiği üzere, Tolstoy’un subay olarak görev yaptığı dönemde, henüz toprak köleliği uygulamasına son vermemişti; taa ki 1861 yılına kadar. Dolayısı ile aristokrat sınıfla alt sınıflar arasında bir hiyerarşik düzen olması bir yana, insanlar köle olarak alınıp-satılabiliyorlardı; yani toplumsal tabakalar arası çizgiler keskindi ve elit sınıfın ayrıcalığı bariz bir biçimde hissedilebiliyordu. Zaten dönemin bütün edebî çalışmalarında bu gerçeklik bütün çıplaklığı ile resmedilmiştir. Aynı ilişki, ordu içerisindeki askerlerin ast-üst ilişkileri için de geçerliydi; sıradan bir üsteğmen ya da yüzbaşı olmanın yanı sıra, subayların genel olarak sahip oldukları ‘‘kont’’ ya da ‘‘prens’’ gibi unvanları da vardı ve bu durum, sahip oldukları rütbelerin etkisini iki katına çıkarabiliyordu.

            Tolstoy, öykü ve romanlarında ortaya koyduğu toplumsal ilişkiler eleştirisinin aynısını, ordu içerisinde dönen ve sistematik hâle gelen ilişkiler için de yapar. Burada da, özellikle subay takımının alt rütbede bulunan askerlere olan tavırları, sahip oldukları ayrıcalıklar, toplum nezdindeki muazzam etkisini bildikleri unvan ve rütbelere olan düşkünlükleri, savaşın bütün yok ediciliğine rağmen evlerinde rahat bir biçimde şarkı söyleyip-şarap içebilmeleri, sosyeteden kadınlar ile içli-dışlı oluşları, Tolstoy’un öykülerinde gözle görülür bir biçimde öne çıkarılır. Esas itibarı ile, askerlerin çoğunun bu potansiyele sahip olduğu, imrendikleri subaylar gibi ayrıcalık sahibi olabilmeyi içtenlikle tahayyül ettikleri, hikâyede göze çarpan bir başka unsur olarak çıkıyor karşımıza. Zira üstünden azar işiten ya da üstü tarafından küçük görülen bir askerin, kendinden alt konumda bulunan bir başka askere aynı biçimde davrandığı ve bunda hiçbir sakınca görmediği anlar olabiliyor. Bunun dışında, özellikle cesur ve idealist davranan subayların varlığı da yok sayılmıyor öykülerde, Tolstoy’un halasına yolladığı mektuplarda subayların cesurluğundan özelliklebahsettiğini biliyoruz. Ama özellikle Sivastopol Öykülerinde aktarılan subay portreleri, genel olarak pekte iç açıcı sayılmaz.

            Evet; Tolstoy’un, kaleme aldığı bu kısa öyküler bütünlemesinde, savaş ortamını ve askerlik kurumunu objektif bir biçimde aktarma çabası içinde olduğunun altını özellikle çizdik. Askerlik ve Savaş gibi kavramlar açısından ortaya çıkan, birbirlerine zıt ve uç noktalarda seyreden yaklaşımların dışında, sadece ama sadece gördüğünü ve hissettiğini aktarmaya çalıştığı çok bariz bir biçimde ortada; yani özellikle belirttiği ‘‘hakikati aktarma’’ çabasının dışına çıkmadığını rahatlıkla söyleyebiliriz. Bütün bunların yanında, biraz dürüst ve samimi olunursa, öykülerde askerlerin aklından geçenlerin ve hissettiklerinin, -olumlu-olumsuz, erdemli-erdemsiz, yanlış-doğru- son derece insanî ve doğal olduğu, insanın psikolojik ve duygusal anlamda bu muhtevaya sahip olduğu ve bu tür akıl yürütmelerin ve duygu yoğunluklarının yaşanmasının son derece muhtemel olduğu anlaşılır.

          Genel hatları ile yalın ve yansız bir biçimde izlenimlerini aktarma çabasından olan Tolstoy, öyküler boyunca savaşın korkunçluğunu, yıkıcılığını, vahşetini ve yok ediciliğini bütün çıplaklığı ile ortaya koyup, âdeta cephenin ortasından olan biteni izliyor hissi yaratacak kadar başarılı bir biçimde aktarmanın dışında, özel ve kasıtlı olarak bir savaş karşıtı söylem öne çıkarmaz. Ama ufak mesajlar vermeyi de ihmâl etmez. ‘‘Baskın’’ isimli kısa öyküsünde, savaş konusunda önerdiği minik bir alternatif var.

         ‘‘Şu sayısız yıldızla donanmış uçsuz bucaksız gökyüzü altındaki güzeller güzeli dünya nasıl dar gelir insanlara? Şu büyüleyici doğanın bağrında insan ruhu nasıl olur da kin, öç, kendi benzerlerini yok etme gibi duygulara kapılabilir? Nasıl olur da güzelliğin ve iyiliğin doğrudan ifadesi olan doğanın bir dokunuşuyla insan yüreğindeki bütün kötülükler yok olmaz.’’[4]

Taylan BAYRAM

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

[1]Henri Troyat, Tolstoy Biyografisi, Sayfa:110, İletişim Yayınları

[2]Henri Troyat, Tolstoy Biyografisi, Sayfa:125-126, İletişim Yayınları

[3]Tolstoy, Sivastopol Öyküleri (Mayıs’ta Sivastopol), Sayfa: 86, İş Bankası Kültür Yayınları, Çeviren: Mazlum Beyhan

[4]Tolstoy, Kafkas Tutsağı, Sayfa: 23, İş Bankası Kültür Yayınları, Çeviren: Mazlum Beyhan

Devamını oku »