Başarılı bir üniversite öğrencisi ve iyi bir Hristiyan olmaya çalışıp, kendisini hemen-her seferinde gece eğlencelerinde bulan ve derslerinde istediği çizgiyi tutturamayan; bu yüzden eğitimini yarıda bırakıp, çiftliğine dönmeye ve iyi bir derebeyi olmaya çalışan ama burada da kadın, kumar ve gece hayatı tutkusundan sıyrılamayan; çözüm olarak, Moskova’ya gidip bu sefih yaşamdan kurtulacağını zanneden ama tekrar aynı batağa saplanan Lev Nikolayeviç Tolstoy, yeniden Yasnaya Polyana’ya dönmeye karar vermişti. Hem, bu sefer uzun zamandır görüşmediğikız kardeşi Maria ve Kafkasya’da subay olarak görev yapan ağabeyi Nikolay da orada olacaktı.
Ailesi nezdinde, yaşam pratikleri açısından gösterdiği tutarsızlıklar ve istikrarsızlıklar ile nam salan yirmi üç yaşındaki Tolstoy’a, bu konuda ciddi bir uyarıda bulunma ve nasihat verme sorumluluğu, ağabeyi Nikolay’a düşmüştü. Üniversite hayatının, derebeylik deneyiminin ve Moskova kaçışının bekleneni vermemesindeki en etkili nedenin kumar, kadın ve gece hayatı tutkusu olduğu, Tatyana Hala da dâhil olmak üzere bütün aile yakınları tarafından biliniyor ve bu durum hem canlarını sıkıyor, hem de kaygılanmalarına sebep oluyordu. Artık Tolstoy’un yaşamında ciddi, köklü ve keskin bir değişim yaşanması şarttı ve bu açıdan ağabeyi Nikolay, kardeşi Tolstoy’a kendisi ile birlikte Kafkasya’ya gelmesini önermişti; orduya katılmasını istiyorlardı. Evet, bu fikir Tolstoy için de muazzam ölçüde heyecan vericiydi.Bu fikri uygulamaya koymaları çok uzun sürmedi; 29 Nisan 1851 günü, ağabey-kardeş, Kafkasya’ya doğru yola koyuldular.
Yaşamı boyunca koyu bir savaş ve şiddet karşıtı olan; herhangi birinden tokat yiyen kimseye, aynı şekilde karşılık vermek yerine, diğer yanağını da dönmeyi salık veren; ayaklanmayı bastıran Çar’ın idam kararlarına karşı ‘‘Artık Susaman’’ başlıklı bir mâkale kaleme alan ve idam kararlarını insanlık dışı bulan Tolstoy, -usta yazar Henri Troyat’ın yerinde tâbiri ile ‘‘Yasnaya Polyana münzevisi’’- bir dönem Kafkasya’da ve Sivastopol’de savaşmış, ölümün minik metâl parçaları şeklinde yanında geçip gittiği bir Topçu Subayıydı. Ama yukarıda da belirttiğimiz gibi, Tolstoy’un orduya katılma sebebi, milliyetçi duygular ile harman edilmiş bir ‘‘vatan müdâfâsı aşkı’’ değildi. Ve Tolstoy’a göre, askerlik görevini üstlenen çok sayıda askerin de orduya katılma sebebi vatan aşkı vs. değildi, istisnaları bir kenara bırakırsak.
Önce Tolstoy’un Kafkasya yaşamına kısa bir göz atalım.
Yaşamının hiçbir döneminde canhıraş bir Rus milliyetçisi olmamıştı Tolstoy ama gençlik yıllarında da dâhil olmak üzere, yer-yer ve istisnai sayılabilecek anlarda kabaran bir ‘‘Rus damarı’’ da yok değildi. Bunun yanı sıra, 1805’ten kalma, sadece Napolyon’a ve Fransa’ya karşıdepreşen bir hırsı ve hazımsızlığı da vardı -ki edebiyat tarihinin başyapıtlarından biri sayılan Savaş ve Barış, bu açıdan oldukça tatmin edici örnekler ile dolu. Bu istisnai ‘‘Rus-Rusya hassasiyetini’’ ve ‘‘Napolyon-Fransakarşıtlığını’’ bir yana bırakırsak –bizce bu örnekler, Tolstoy’un milliyetçilik kavramına bakışı konusunda belirleyici niteliğe sahip değiller- Tolstoy’un genel anlamda milliyetçi duygulara sahip olmadığını söyleyebiliriz. Zaten belirttiğimiz gibi, Kafkasya’ya subay olarak gitmesindeki yegâne neden de tutarsız, düzensiz, kendi bakış açısına göre ‘‘düşkün’’ ve bu sebeplerden kaynaklı olarak acılar ile dolu yaşamından kurtulmak ve aradığı huzuru burada bulmaktı. Biraz aksiyon, doğa ve Kafkasya’nın folklorik yapısı bu anlamda etkili olabilir ve belirli değişimlere olanak sağlayabilirdi.
Nitekim bundan önce yaşadığı hayâl kırıklıkları Kafkasya’da da peşini bırakmamış, birliğine teslim olduktan kısa bir süre sonra Tatyana Hala’sına yazdığı mektupta, Kafkasya ve askerî ortam ile ilgili ilk izlenimlerini şu sözler ile aktarmıştı:
‘‘Çok güzel bulacağımı umduğum memleket, hiç de öyle değil. Stanitza alçak bir arazide bulunduğundan, bakış açısı yok, hem de kalınan yer kötü, hayatın konforunu oluşturan hiçbir şey yok. Subaylara gelince, onlar, tahmin edebileceğiniz gibi, eğitimsiz insanlar, ama bununla birlikte çok yürekliler ve özellikle Nikolay’ı çok seviyorlar.’’[1]
Tabî bu, askerî ortamın içyapısından kaynaklı bir sorundu ve henüz ‘‘kişisel özelliği’’ hâline gelen sapmalar kendini göstermemişti. Bir süre sonra, neredeyse ergenlik yıllarından bu yana alışkanlık hâline getirdiği ‘‘yaşam kuralları’’ çetelesini yeniden güncelleyecek, yine madde-madde yapması gerekenleri sıralayacak ama çok kısa bir süre sonra yeniden kumar oynayıp, Kazak kadınları ile birlikte olup ve alkol kullanınca da eline aldığı günlüğüne kendisi için ağzına geleni sayıp-dökecekti. Çocukluk yıllarından, Astapovo istasyonunda son nefesini verdiği âna dek, bu acı döngü devam edecek ve asla peşini bırakmayacaktı; yaşamak istediği gibi yaşayamayacak, hayâl ettiği ruhsal nitelikleri asla edinemeyecek ve son nefesine kadar bunun acısını çekecekti.
Yaşamının klâsiği haline gelen düşünce ile pratik arasındaki çelişkiler ve askerî ortamın isteneni vermemesi, yeni bir uğraş edinme ihtiyacı doğurmuştu; atlı kır gezintileri, av partileri ve çatışmalar da istenilen sonucu vermemişti. Üniversite yıllarında ilgisizce kaleme almaya başladığı ve doğal olarak bir süre sonra yarım bıraktığı ‘‘Çocukluğum’’ adlı otobiyografik metnine geri döndü ve bu durum, Tolstoy’da belirli oranda değişiklik ve heyecan duygusu yarattı. Halasına bu durumu müjdelemeyi ihmâl etmedi, bir zamanlar ona edebiyat sevgisi aşılamaya çalışan biricik kişi Tatyana Hala’sından başkası değildi.
‘‘Hatırlıyor musunuz, halacığım, vaktiyle bana bir öğüt vermiştiniz, roman yaz demiştiniz. Evet, öğüdünüze uyuyorum ve edebiyatla meşgul oluyorum. Yazdıklarım gün yüzüne hiç çıkacak mı bilmiyorum, ama beni eğlendiren bir çalışma bu ve artık vazgeçmeyecek kadar sebat ettim’’ [2]
Bu meşguliyet, bir Tolstoy klişesi hâline gelen, tipik bir ‘‘rutin heves alma girişimi’’ şeklinde saman alevi gibi yanıp-sönmeyecek; aksine, bütün bir edebiyat tarihini derinden etkileyecek bir yazarın, bu yolda attığı ilk adımlar olacaktı. Çocukluğum romanının aldığı olumlu eleştiriler, Tolstoy’u yeni öyküler yazma konusunda daha istekli ve cesaretli kılıyordu. Yazım serüveni devam edecekti.
Kendisini ve geçmişini anlatma isteğinden yola çıkarak yazdığı Çocukluğum romanı sonrası, bu kez mensubu olduğu askerlik kurumuna ve içinde bulunduğu savaş hâline dair izlenimlerinden yola çıkarak öyküler yazma niyetindeydi Tolstoy. ‘‘Baskın, Kafkas Tutsağı, Rütbesi Düşürülen ve Orman Kesimi’’ gibi Kafkasya’da bulunduğu dönemden; ‘‘Aralık’ta Sivastopol, Mayıs’ta Sivastopol ve 1855 Ağustos’unda Sivastopol’’ gibi Sivastopol’de görev yaptığı dönemden edindiği izlenimler ışığında kalem aldığı öyküleri, Tolstoy’un ‘‘askerlik’’ ve ‘‘savaş’’ gibi kavramlara olan bakışına dair fikir verebilecek önemli kaynaklar olarak ele alabiliriz.
Peki, Tolstoy’un ‘‘Savaş ve Barış öncesi yazdığı savaş öyküleri’’ üst başlığı altında ele alabileceğimiz bu öykülerinde verilmek istenen mesaj nedir? Ya da Tolstoy bu öykülerinde savaşın acımasızlığı ve vahşiliği veya vatan müdâfasının kutsallığı ve şerefi üzerine ne anlatır? Askerleri nasıl insanlardır? Bu öyküler üzerinden anlatmak istediği şey nedir? ‘‘Mayıs’ta Sivastopol’’ adlı öyküsünün son üç satırı, bu açıdan fikir verebilecek en yerinde argümanlardan biridir. Şöyle ki:
‘‘Kaçınılması gereken kötüye neresinde yer verilmiş bu öykünün? Ve özenilecek, öykünülecek iyiye, neresinde? Kötü adamı kim, kahramanı kim? Herkes iyi ve herkes kötü.
Ne o parlak cesareti (bravoure de gentilhomme) ve tüm davranışlarının ardındaki itici güç olan ün düşkünlüğü ve gösterişçiliği ile Kalugin; ne kilise, taç ve vatan uğruna girdiği bir savaşta can vermiş olmasına karşın, zararsız ve bomboş bir insan olan Praskuhin; ne ürkekliği ve darkafalılığıyla Mihaylov; ne de sağlam inançlardan ve kurallardan yoksun bir çocuk olan Pest, bu öykünün kahramanı ya da kötü adamı olabilirlerdi.
Benim öykümün kahramanı, hakikattir: Ruhumun bütün gücüyle sevdiğim ve olanca güzelliğiyle canlandırmaya çalıştığım, hakikat… hep en güzeldi o, her zaman da en güzel olarak kalacak.’’[3]
Hakikati olduğu gibi yansıtma çabası, Tolstoy’un edebiyat yaşamında ilke edindiği düsturlardan biriydi; dolayısı ile kaleme aldığı öykü ve romanlarının hemen-hepsinde, kendi meşrebince objektif olmaya ve yalnızca hakikati yansıtmaya çalışıyordu. Aslına bakılırsa, birçok eleştirmenin dile getirdiği gibi, Savaş ve Barış romanında Napolyon’u elinden geldiğince basit, etkisiz ve karikatürvâri bir tip olarak resmetse de, genel itibarı ile kalem aldığı öykülerinin ve romanların büyük kısmında, anlatmak istediği konuyu yansız bir dil ve üslup üzerinden aktarmaya gayret ediyordu –ki bu açıdan istisnai çelişkileri bir kenara bırakırsak, genel olarak edindiği bu ilkeye riayet ettiğini söyleyebiliriz.
Kafkasya ve Sivastopol öykülerinin tamamında, altını çizdiği bu ‘‘hakikati aktarma’’ çabasında son derece başarılı olduğunu ve ortalama bir insanın hissedebileceği bütün duygusal yoğunluğu karakterler üzerinde oldukça başarılı bir biçimde resmettiğini söyleyebiliriz. Her şeyden önce, kendi öykülerinde asker tiplemelerinin hemen-hepsini, görev yaptığı birliklerde gözlemlediği asker ve subaylardan yola çıkarak yarattığı, özellikle askerlik yılları boyunca kaleme aldığı günlükler, bahsi geçen bu öyküler eşliğinde okunursa çok daha net bir biçimde anlaşılacaktır. Ne gözü pek, vatanı uğruna her şeyi göze alabilecek, yiğit ve korkusuz asker tipi; ne korkak, lümpen, kişiliksiz ve zoraki davranan asker tipi; ne de çıkarcı, bencil samimiyetsiz ve yapmacık asker tipi hâkimdir öyküler boyunca; aksine, hepsi karışıktır, hepsi bir arada ve iç-içedir. Bu açıdan dar ve sığ bir genelleyicilikten itina ile kaçınmıştır Tolstoy. Daha önce de belirttiğimiz gibi, ‘‘hakikat’’ nâmına ne görmüş ise onu aktaramaya çalışmıştı ve bize kalırsa ‘‘Savaş ve Barış öncesi yazdığı askerlik öyküleri’’nde bu açıdan oldukça tutarlı ve başarılıydı.
Ama bütün bunların yanında,ülkelerin, devletlerin, orduların ya da resmi-gayri resmi silahlı oluşumların, resmi bir söylem ve samimiyetsiz bir klişe hâline getirdiği, idealize edilmiş düşünceler eşliğinde askerlik görevini yerine getiren, vatansever, ülkesi ve davası aşkına yapamayacağı hiçbir fedakârlık olmayan ve her şekli ile kahraman, her şekli ile gurur duyulası asker algısına karşı özel olarak bir antipati ile yaklaşır; bir başka deyişle, bütün bu objektif olma çabasının yanı sıra, devletlerin ya da âmiyane tâbiri ile savaştan uzak duranların ama savaşı başlatmayı ve yönetmeyi ihmâl etmeyenlerin o poh-pohlayıcı söylemlerinin altında yatan boşluğa işaret eder. Askerlerin en nihâyetinde sıradan insanlar olduğu, her birinin soğukkanlılıkla ölümü göze alabilen, yaşamını bir çırpıda gözden çıkarabilen ve yakına düşen bir top mermisinden sıçrayan şarapnel parçalarının vücudunu paramparça etme ihtimâlini umursamayan insanlar olmadığı, son derece ‘‘insanî’’ ve ‘‘doğal’’ kaygılara sahip olduğu ve buna dayalı olarak, savaştan ve ölümden korkabildiği gibi bir gerçeğin de vâr olduğunu dile getirir.
Peki, kim ortaya konan bu tablonun aksini iddia edebilir? Kim, davasına inandığını söyleyen insanların, davaları uğruna göze alamayacağı hiçbir şey olmadığını ve bir insanın, belirli bir inanç doğrultusunda her türlü acıyı ve zorluğu göze alabileceğini söyleyebilir; bunun genel bir kural olduğunu iddia edebilir? Soruyu direk bu şekilde sorduğunuzda, elbette genelleyici bir cevap alamazsınız. Ama askeri bir ortamı uzaktan izlediğiniz zaman, üst düzey bir rütbelinin, elindeki metâl tabldot tabağını yere düşürdüğü an yüreği yarılan askerlerin de bulunduğu bir topluluk karşısında, motivasyon amacı ile hepsinin birer yiğit, hepsinin birer kahraman olduğunu söylerken görmeniz son derece doğaldır ve aslında genel işleyiş budur. Herhangi bir çatışmada hayatını kaybeden bir asker ile ilgili yapılan açıklamada, dünyanın neresinde olursa olsun, duyacağınız sözler, kelimelerin yerlerinin değişikliği dışında en ufak bir farklılık içermezler; neredeyse bire-bir aynıdırlar: hayatını kaybeden asker cesur, dürüst, vatansever ve fedakârdır; cesurca savaşıp, bir kahraman gibi ülkesi ya da davası uğruna şehit düşmüştür.
Oysa Tolstoy, ölümün o soğuk nefesi kendisini hissettirdiği an, yaşamın en bedbaht ve en sefil hâlini dâhi, tanımadığı ve adını dahi bilmediği biri tarafından metrelerce uzaktan atılmış bir kurşun parçası ile ölmeye tercih eden-edebilen onlarca insan da vâr olduğuna dikkat çeker. Bunu, hem doğal ve gerçekliğin bir parçası olduğu için; hem de fırsatı olsa, o ölümün yaklaştığı o ortamı ânında terk edecek ve tercihini yaşamaktan yana kullanacak insanların, gözü pek bir biçimde ölümü karşıladığı gibi resmi, samimiyetsiz ve gerçeklikten uzak söylemlerin önüne geçmek için dile getirir.
Eğer savaşta insanların nasıl bir ruh hâline büründüğü ve neler hissettiği konusunda bir şeyler söylenecekse, bu söylemlerin hiçbirinin genelleme içermemesi gerekir –ki, gerçekliği objektif bir biçimde yaklaşılabilmiş olsun. Evet, değil eline silah alıp insan öldürmek, tırnaklarını kesmek için eline aldığı tırnak makasıyla bile kendisini doğrayabilecek kadar beceriksiz; değil gökten yağmur gibi yağan mermiler arasında bir yolunu bulup ateş edecek, gece âniden duyduğu bir ses yüzünden tüyleri diken-diken olabilecek insanların varlığı, gündelik hayatın içerisinde çok bâriz bir biçimde fark edilebilecek basit bir gerçekliktir. Ama vâr olan gerçeklik, bu saptamadan ibâret değildir; ya da bu tespit, gerçekliğin sâdece bir parçasıdır. Oysa işin bir de başka bir boyutu vardır ki, evet; inandığı değerler uğruna, insanın akıl almaz tehlikeleri göze alabildiği ve ölümü, acıyı umursamadığı örnekler göz ardı edilebilecek durumlar değildir. İkinci dünya savaşı esnasında, Japon pilotların yakıtı ve mühimmatı biten uçaklarını, Amerikan gemilerinin tam ortasına doğru yönlendirmeleri ve gemiye çarpıp, patlayan uçak ile birlikte paramparça olmayı göze alabildikleri, video görüntüleri ile sabit. Ya da bedeninin paramparça olacağını bildiği hâlde, üzerine bağladığı bombayı gözünü kırpmadan patlatabilen insanların varlığı da sır değil. Bu tür örnekler, savaş meydanlarında yaşandı, yaşanıyor ve yaşanmaya da devam edecek. Yani bu da gerçekliğin başka bir parçası. Bütün olan-biten, insanların ölümden duyduğu korkudan ibâret değil. Bu açıdan, savaş ortamında korku ve cesaret gibi hislerin girift hâlde oldukları gerçekliğin kendisidir.
İşte bahsini ettiğimiz o ‘‘objektif olma’’ hâli de burada devreye girer. Tolstoy’un öyküleri, salt bu tür askerlerin varlığından ibaret değildir; kutsal saydığı değerler karşısında, ölümü hiçe sayabilen ve bu bakımdan üstün cesaret örnekleri gösterebilecek ölçüde gözünü karartabilen insanların varlığını yadsımaz; bu tip duyguların da insan zihninde yeri olduğunu belirtir. Öykülerin niteliği, genel bakımdan, yaşamın en içler acısı hâlini dâhi, ölümün en kutsal biçimine tercih edecek insanların varlığını ön plâna çıkaracak biçimde şekillenmiş durumda –ki belirttiğimiz üzere, ordu-devlet gibi resmi kurumların ölmeyi-öldürmeyi kutsallaştırmak adına ileri sürdüğü propagandist söylemlerine bir tepki, insanların gerçekliği bu şekilde algılamamaları yönünde bir uyarı mahiyeti taşır bu öyküler; temel özelliği budur. Ama Tolstoy’un, meseleyi salt bu açıdan ele almak adına, gerçekliğin diğer bir yönünü de göz ardı etmediğini görüyoruz. Evet, bizce de hakikatin kendisi budur. Savaş ortamı ya da ordular, sâdece gözü kara neferlerden, ya da ölüm korkusunu iliklerine kadar hissedip kaçma isteği perçinlenen insanlardan ibaret değildir.
Peki, Tolstoy’un bu kısa öykülerindeki yegâne amacı ‘‘hayır, bütün askerler cesur değildir, askerler de ölümden korkar, ölüm korkusu yaşayan askerler de vardır’’ ya da ‘‘bütün askerler korkak değil, ölümü ve acıyı hiçe sayan gözü pek askerler de vardır’’ veya ‘‘korkak asker de vardır, cesur asker de vardır; hiçbiri çoğunluk olarak ele alınamaz’’ deyip kenara çekilmek midir? Elbette ki hayır. Savaş psikolojisine dair bu tespiti yaptıktan sonra, bu kez savaşın yıkıcılığına ve dehşetine yer verir; korkak ya da cesur fark etmeksizin, eline silah alan bireylerin savunma-öldürme üzerine ortaya koydukları irili-ufaklı bütün faaliyetlerin eni-sonu kan, gözyaşı, açlık, sefalet ve ölüm olduğu gerçekliğini net bir biçimde resmeder. Hastahane odalarında uzuvları kopmuş askerlerin içler acısı hâli, acılar içerisinde inlemeleri, bütün bu hâlleri ile balık istifi koridorlara kadar uzanışları ve birer ikişer ölmeleri; ne ölmenin bayılmak, yaralanmanın da kolu duvara çarpmak olmadığını açıkça ortaya koyan sahnelerdir.
İşin savaş tasviri kısmına gelince; eleştirmenlerin önemli bir kısmının, Sivastopol öykülerinin esas itibarı ile ‘‘bilinçsizce girişilmiş bir Savaş ve Barış denemesi’’ olarak ele alınabileceği konusunda hem fikir oldukları göze çarpıyor. Gerçekten de, savaşın ağır yükü altında âdeta ölü bir ruhu andıran hayalet şehirler; doktorların yitip giden gencecik yaşamlara ‘‘mürekkebi bitmiş kalem’’ muamelesi yapabilecek kadar ölüme âşina olması ve bütün işlevi ile âdeta Tanrı mucizesi sayılan insan bedeninin paramparça hâlleri; doktorlar bir yana, birkaç dakika önce birlikte yemek yedikleri, bu ve buna benzer ortak aktiviteleri belki aylarca, belki de yıllarca yaptıkları arkadaşları öldüğü an sanki hiçbir şey olmamış gibi davranacak ölçüde ölümü kanıksayan askerler; subayların, mevzilerin gerisinden,çatışma esnasında tüfek, havan ve top mermilerinin ortaya çıkardığı havai fişek gösterilerini andıran görüntüyü büyük bir keyif içerisinde izlemeleri; hemen yanı başına düşen ve o an patlamayan bir havan mermisi ile baş-başa kalan subayın, havan mermisinin patlamadan birkaç saniye önce aklından geçenler, derin bir yara aldığını fark edip yere düştüğü an ki sahne…bunlara benzer daha birçok anlatım, yazarın gözlem kabiliyetinin en net örnekleri olarak öne çıkarılabilir. Zira oldukça başarılı bir biçimde anlatıldığını ve okuyucuya âdeta o sahneleri yaşattığını söylemek, sanırız abartı olmaz.
Tolstoy’un, öyküleri boyunca subayları yerden-yere vurduğu, özellikle Sivastopol öykülerinde bu açıdan oldukça bonkör davrandığı ve bir takım istisnalar haricinde subayların genelinin oldukça kişiliksiz, kibirli, bencil, egoist, samimiyetsiz ve erlerin ya da sıradan askerlerin yarısı kadar dahi fedakâr davranamayan insanlar olarak resmeder. Dönemin Rus Ordusunda bu açıdan neler döndüğünü tam olarak bilemiyoruz, dolayısı ile buradaki bütün tespitler Tolstoy’un kişisel gözlemlerinin birer ürünü; ama yine de, o dönem için toplumsal katmanların hiyerarşik ilişkilerinde kullanılan üsluba bakar ve aynı işleyişin ordu içerisinde olduğunu da göz önüne alırsak, subay eşrafı hakkında fikir edinebiliriz.
Dönemin Rusya’sı, bilindiği üzere, Tolstoy’un subay olarak görev yaptığı dönemde, henüz toprak köleliği uygulamasına son vermemişti; taa ki 1861 yılına kadar. Dolayısı ile aristokrat sınıfla alt sınıflar arasında bir hiyerarşik düzen olması bir yana, insanlar köle olarak alınıp-satılabiliyorlardı; yani toplumsal tabakalar arası çizgiler keskindi ve elit sınıfın ayrıcalığı bariz bir biçimde hissedilebiliyordu. Zaten dönemin bütün edebî çalışmalarında bu gerçeklik bütün çıplaklığı ile resmedilmiştir. Aynı ilişki, ordu içerisindeki askerlerin ast-üst ilişkileri için de geçerliydi; sıradan bir üsteğmen ya da yüzbaşı olmanın yanı sıra, subayların genel olarak sahip oldukları ‘‘kont’’ ya da ‘‘prens’’ gibi unvanları da vardı ve bu durum, sahip oldukları rütbelerin etkisini iki katına çıkarabiliyordu.
Tolstoy, öykü ve romanlarında ortaya koyduğu toplumsal ilişkiler eleştirisinin aynısını, ordu içerisinde dönen ve sistematik hâle gelen ilişkiler için de yapar. Burada da, özellikle subay takımının alt rütbede bulunan askerlere olan tavırları, sahip oldukları ayrıcalıklar, toplum nezdindeki muazzam etkisini bildikleri unvan ve rütbelere olan düşkünlükleri, savaşın bütün yok ediciliğine rağmen evlerinde rahat bir biçimde şarkı söyleyip-şarap içebilmeleri, sosyeteden kadınlar ile içli-dışlı oluşları, Tolstoy’un öykülerinde gözle görülür bir biçimde öne çıkarılır. Esas itibarı ile, askerlerin çoğunun bu potansiyele sahip olduğu, imrendikleri subaylar gibi ayrıcalık sahibi olabilmeyi içtenlikle tahayyül ettikleri, hikâyede göze çarpan bir başka unsur olarak çıkıyor karşımıza. Zira üstünden azar işiten ya da üstü tarafından küçük görülen bir askerin, kendinden alt konumda bulunan bir başka askere aynı biçimde davrandığı ve bunda hiçbir sakınca görmediği anlar olabiliyor. Bunun dışında, özellikle cesur ve idealist davranan subayların varlığı da yok sayılmıyor öykülerde, Tolstoy’un halasına yolladığı mektuplarda subayların cesurluğundan özelliklebahsettiğini biliyoruz. Ama özellikle Sivastopol Öykülerinde aktarılan subay portreleri, genel olarak pekte iç açıcı sayılmaz.
Evet; Tolstoy’un, kaleme aldığı bu kısa öyküler bütünlemesinde, savaş ortamını ve askerlik kurumunu objektif bir biçimde aktarma çabası içinde olduğunun altını özellikle çizdik. Askerlik ve Savaş gibi kavramlar açısından ortaya çıkan, birbirlerine zıt ve uç noktalarda seyreden yaklaşımların dışında, sadece ama sadece gördüğünü ve hissettiğini aktarmaya çalıştığı çok bariz bir biçimde ortada; yani özellikle belirttiği ‘‘hakikati aktarma’’ çabasının dışına çıkmadığını rahatlıkla söyleyebiliriz. Bütün bunların yanında, biraz dürüst ve samimi olunursa, öykülerde askerlerin aklından geçenlerin ve hissettiklerinin, -olumlu-olumsuz, erdemli-erdemsiz, yanlış-doğru- son derece insanî ve doğal olduğu, insanın psikolojik ve duygusal anlamda bu muhtevaya sahip olduğu ve bu tür akıl yürütmelerin ve duygu yoğunluklarının yaşanmasının son derece muhtemel olduğu anlaşılır.
Genel hatları ile yalın ve yansız bir biçimde izlenimlerini aktarma çabasından olan Tolstoy, öyküler boyunca savaşın korkunçluğunu, yıkıcılığını, vahşetini ve yok ediciliğini bütün çıplaklığı ile ortaya koyup, âdeta cephenin ortasından olan biteni izliyor hissi yaratacak kadar başarılı bir biçimde aktarmanın dışında, özel ve kasıtlı olarak bir savaş karşıtı söylem öne çıkarmaz. Ama ufak mesajlar vermeyi de ihmâl etmez. ‘‘Baskın’’ isimli kısa öyküsünde, savaş konusunda önerdiği minik bir alternatif var.
‘‘Şu sayısız yıldızla donanmış uçsuz bucaksız gökyüzü altındaki güzeller güzeli dünya nasıl dar gelir insanlara? Şu büyüleyici doğanın bağrında insan ruhu nasıl olur da kin, öç, kendi benzerlerini yok etme gibi duygulara kapılabilir? Nasıl olur da güzelliğin ve iyiliğin doğrudan ifadesi olan doğanın bir dokunuşuyla insan yüreğindeki bütün kötülükler yok olmaz.’’[4]
Taylan BAYRAM
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
[1]Henri Troyat,
Tolstoy Biyografisi, Sayfa:110, İletişim Yayınları
[2]Henri Troyat, Tolstoy Biyografisi, Sayfa:125-126, İletişim Yayınları
[3]Tolstoy, Sivastopol Öyküleri (Mayıs’ta Sivastopol), Sayfa: 86, İş
Bankası Kültür Yayınları, Çeviren: Mazlum Beyhan
[4]Tolstoy, Kafkas Tutsağı, Sayfa: 23, İş Bankası Kültür Yayınları,
Çeviren: Mazlum Beyhan
