Metafizik, amacı şeylerin gerçek doğasını -var olanın var olmak bakımından anlamını, yapısını ve ilkelerini- belirlemek olan felsefi araştırmadır.[1] Bir olay ya da duruma bilimsel olarak yaklaşmanın yöntemi ise ondaki tikelleri tespit edip, tikellerin ortak özelliklerinden tümeli elde etmek ve tümel hakkında yargılar oluşturarak buradan hipotez ya da yasalara ulaşmaktır. Ancak Herakleitos'un da "Bir her şeyden doğar; her şey bir'den"[2] sözleriyle belirttiği gibi asıl bir'in yani en temelin ve en üst bir'in yani tüm çoklukların oluşturduğu bir'in bilgisini elde etmek, felsefe açısından olduğu gibi, bilim açısından da problematiktir. Yani tikel dediğimiz olgular, tümelimize göre belirlenirler ve her tikel bir tekiller, her tekil de bir tümeller bütünlüğünü ihtiva eder. Buradan asıl tekile ve tüm çoklukların birliğine yani Bir'e ulaşmak imkânsız olduğu için, bilimsel ya da temellendirilmiş olduğunu iddia eden her şey metafizik olarak kalmak zorundadır. Ancak günlük hayat içerisinde böylesi bir temellendirmeye de pek gerek yoktur. Bizim için önemli olan kendimize konu aldığımız tikelin (yalnızca o tikelin) genel özelliklerini elde etmek ve tikellerden tümelin bilgisine ulaşmaktır. Örneğin sinir hastalıklarından muzdarip olarak doktora gittiğimizde, doktor bizim sinirlerimizin atomlarından hareket etmez, onun için en temelde önemli olan bilgi sinir hücrelerinin ortak bilgisinden hareketle sinir sistemimizin genel çalışma prensiplerinden, hastalığımızın teşhisini koymaktır. Nitekim bunu da başarmaktadır. Metafizik ya da mekanik materyalist olarak adlandırılan Hobbes'un sistemi de bundan pek farklı değildir.
Hobbes kendi dönemi içerisinde özellikle Galileo'dan etkilenmiş ve evren anlayışını onun fiziğiyle temellendirmiştir. Galileo'da evrensel yasa eylemsizlik ilkesiyken; eylemsizlik ilkesi de devinim halindeki cismin, boş, sürtünmesiz bir ortamda engelle karşılaşmadıkça devinimini sonsuza kadar koruyacağını varsayar. Bu ilkeye göre durgunluk ya da devinim şeylerin ne doğalarına bağlıdır, ne de doğalarında bir değişime yol açar; şeyler devinime de durgunluğa da tamamen kayıtsızdır, dolayısıyla devinim evrenin her yerinde aynı ilkeye dayalı olarak gerçekleşmektedir. Böylesi bir evren anlayışı anlaşıldığı üzere materyalisttir ve fizik yasalarıyla işe başlar. Ancak burada önemli olan nokta Galileo'nun bu temel önermesinin deney ve duyu algısı değil; salt, katışıksız düşünce ile elde edilmiş olmasıdır ki, bu da tümel önermeden hareketle tekilin bilgisine ulaşan tümevarımdır. İşte bu yüzden en temelin bilgisini temellendirmeden kabul ettiği için Galileo'da olduğu gibi Hobbes'un sistemi de metafiziktir.
Hobbes Galileo'nun temel yasasını bir kez kabul ettikten sonra artık buradan çıkarımlarına doğru hızla hareket eder. Eğer her şey madde ve hareketten ibaretse ve maddenin hareketi dışarıdan bir etki olmadıkça kendi içinden değişmiyorsa demek ki evren mekaniktir. Ve eğer biz mekaniğin temel yasasına da sahipsek, buradan her şeyi çıkarsayabiliriz. Hobbes'un evren anlayışı bu şekilde oluştuktan sonra buradan canlı anlayışına geçer, onun canlılık anlayışı da mekaniktir, zira Leviathan'ın önsözünde "Kalp nedir ki bir yaydan başka; sinirler nedir ki çok sayıda yaylardan başka; ya eklemler, yapıcının planladığı şekilde bütün gövdeyi harekete geçiren çok sayıda çarklardan başka?"[3] sözlerinden bu net olarak anlaşılmaktadır. Görüldüğü üzere bu tamamen determinist ve mekanik yaklaşımda istence, içten gelen bir hareket ettirici kuvvete yer yoktur. Peki, insanda özgür istencin kökenini oluşturduğunu düşündüğümüz akıl nasıl açıklanmalı?
Yine mekanik bir anlayışla cevap veriyor Hobbes: "Bir insan akıl yürüttüğünde bütün yaptığı, parçaların toplanmasından oluşan bir toplam veya bir toplamın bir başka toplamdan çıkarılmasından oluşan bir bakiye düşünmektir; bu, sözcüklerle yapılıyorsa, bütün parçaların adlarının diğer parçanın adı ile düşünülmesidir." [4] Anlıyoruz ki akılda da özgür istence yer yok, bir makine gibi; elde olanlarla işlemler yapan bir fonksiyon makinesi... Peki, bu fonksiyon makinesi nasıl oluyor da kiminde doğru, kiminde yanlış, yani birbirinden farklı fikirler üretiyor. Çalışma prensibi sabitse -ki makine olması için bu gerekir- farklılığın nedeni ne? Bunun başlıca sebebi, akıl yürütmede kullanılan yöntem ve sözcüklerdir. Çünkü: "İnsan zihinlerinin ışığı açık sözcüklerdir, fakat belirsizlikten tümüyle arındırılmış kesin tanımlara dayalı açık sözcükler ... Benzetmeler ve anlamsız ve belirsiz sözcükler ise aptal ateşi gibidir; ve onlara dayanarak düşünmek sayısız saçmalıklar arasında dolaşmaktır; bunların etkisi nifak ve isfat veya istihfaftır." [5] Hobbes'a göre. Evet, akıl bir makinedir ama bu makinenin ne ürettiği, makineye giren hammadde ve bu hammaddelerin makinenin hangi kanalıyla işlendiğidir. Aklın hammaddesi olan sözcükler tutarlı ve mantıklı bir bilim amacına uygun bir biçimde, açık seçik ve gerçeklerle ilişkili olmazsa üretilen sonuç da saçmalık olur. Bunun bilgisine sahip olan insan da sözcükleri buna göre düzenlemeli ve ondan sonra bilim üretme iddiasında olmalıdır. Ancak burada da özgür istence yer yok, her şey bir gerekircilik şeklinde işliyor. Son bir umudumuz kalıyor geriye, o da duygular...
Hobbes, insandaki hareketi ikiye ayırarak bunlara hayati ve iradi hareket adını veriyor. Hayati hareket, kan dolaşımı, nabız vb. olduğu için burada özgür istenç yok. Peki ya irademizden kaynaklanan isteyerek yaptığımız diğer hareketler? "Gitmek, konuşmak ve benzeri iradi hareketler, daima nereye, ne yoldan ve neyi gibi bir ön düşünceye dayandıkları için, açıktır ki muhayyile bütün iradi hareketlerin ilk içsel başlangıcıdır"[6]diye cevap verir Hobbes. Ancak bunu anlamak için Hobbes'un tahayyül yani özünde hayal anlayışına bakmak gerekir. Hobbes, algıyı, nesnelerin duyu organları üzerinde bıraktığı etki ve hareket olarak ele alır ve hayali de hareketin algıdan sonraki kalıntıları olarak açıklar. Dolayısıyla burada bir kısır döngü ortaya çıkar. Akıl bir fonksiyon makinesi, tüm belirleyicileri veriler ve kendisi, iradi hareketler ise verilerin düzenlenmiş biçiminin yani tahayyülün sonucu, dolayısıyla iradi hareketler iradi değil aslında. Peki, nereye, ne yoldan vb. şeyleri belirleyen yani amaçsallık nerede ortaya çıkıyor? Burada yine büyük ve genel bir aksiyoma rastlıyoruz: "Bütün canlılar hayatlarını devam ettirmek ve çoğalmak eğilimindedir." Bugün onlarca alanı etkileyen ve şekillendiren bu temel aksiyom Hobbes'ta da istencin kökeni olmaktadır. Bu muhteşem kural bizim bütün akıl ve duygularımızın kökenini ve amacını oluşturur. Bütün canlıların bu yöne eğilimi, özünde insanı da bu yönde hareket ettirir ve aslında insanın kökenine bakarsanız, bencillikten başka bir amaç görmezsiniz. Bütün eylemleri de kendisine yani yukarıdaki temel amaca hizmet eder. Hobbes insanı da bir kefeye oturttuktan sonra, buradan insanın insanla ilişkisine yani etiğe geçer.
Rönesans'la birlikte, olayların ve olguların nedeni ve işleyişi, gökyüzünde değil yeryüzünde aranmaya başlanmıştır. Bu bilimsel düşünme biçimi kendini her alanda göstermesine rağmen, kuşkusuz uygulandığı en zor ve ilginç alan etiktir. Hobbes tarafından uygulanan bu teknik, kuşkusuz kökenini bilimsel bir alan olan biyolojinin "Bütün canlılar hayatlarını devam ettirmek ve çoğalmak eğilimindedir" aksiyomundan alır. Eğer bütün canlılar böyle bir eğilim içerisindeyse, insan da böyle bir eğilim içerisindedir ve ölmek istemez, hayatta kalmak için çabalar. İnsanlar aynı biyolojik türden olduklarından, hayatta kalmak için ihtiyaç duydukları şeyler de aynıdır. Genel olarak insanlar birbirine güç ve zekâ bakımından eşit olduğundan demek ki insanlar ihtiyaç duydukları şeylere karşı bir çatışma içerisindedirler. Burada biraz duralım. Hobbes'un sisteminde özellikle metafizik olarak bakılan yönlerden birisi burasıdır çünkü. Ancak bu kısmın metafizikliği iki açıdan geçerli değildir. Birincisi, Hobbes böyle bir genel yargıyı direkt tümelin bilgisi olarak kabul etmemiştir. O tikelden hatta daha da ileri giderek tekilden yola çıkar. Nitekim onun: "Kendini tanı: Bu söz, şimdi kullanıldığı gibi, iktidardaki insanların aşağıdakilere yönelik barbarca tavırlarını onaylamak için veya düşük sınıftan insanları kendilerinden daha iyi olanlara karşı terbiyesizce davranmaya teşvik etmek için değil, bir insanın düşünceleri ve duygularının bir başka insanın düşünceleri ve duygularına benzerliği nedeniyle, her kim kendine bakar ve düşündüğü, sandığı, akıl yürüttüğü, umduğu, korktuğu vs. zaman ne yaptığını ve hangi nedenlerle yaptığını düşünürse, o insanın, işte böylelikle, benzer durumlarda diğer insanların düşüncelerini ve duygularını anlayabileceği ve bileceğini bize öğretmek için söylenmişti"[7] sözleri bunu açıkça ortaya koymaktadır. İkincisi, genetik bilimi ve evrim kuramı, Hobbes'un ve genellikle diğer XVII. yy. filozoflarının, canlılar konusunda ele aldığı bu temel varsayımı yani bütün canlıların hayatlarını devam ettirme eğiliminde olduğunu temellendirmiştir. Nitekim aynı mantıkla hareket eden Schopenhauer'un Aşkın Metafiziği de, bugünün bilimini çoktan öncelemiştir ve günümüz bilimi onunla hemen hemen aynı sonuçlara ulaşmıştır. Yani bazen rastlantı bazen de iyi bir gözlem sonucu ulaşılan temel vargılar, yanlışlanmaya olduğu kadar doğrulanmaya da açıktırlar. Bu o yasaları kendi dönemine göre metafizik ilan ederken, sonraki gelişmeler onun metafizikliğini ortadan kaldırabilir. Ancak burada da tüm yargılarını en nihayetinde "maddenin doğası"na indirgeyen bilimin metafizikliğini göz ardı ediyorum ve Hobbes'un metafizikliğinin, bilimin metafizikliğinden pek de farklı olmadığını düşünüyorum.
Asıl konumuza dönersek, Hobbes'un bireyi, her şeyi özünde kendisi için yapar ve çaba bir şeye yaklaşma eğiliminde olduğunda arzu; kaçma eğilimde olduğunda iğrenme, nefret halini alır. Dolayısıyla bireyden hareket eden Hobbes'ta "iyi, kötü ve değersiz sözcükleri, onları kullanan kişinin bakış açısından kaynaklanır: mutlak ve basit olarak iyi, kötü ve değersiz olan hiçbir şey yoktur."[8] Özneden bağımsız bir iyi ve kötü olmadığından dolayı doğal olarak herkesin her şeye hakkı vardır. Hatta diyor Hobbes, bir başkasının bedenine bile. Peki, bu keşmekeşlik içinde nasıl bir düzen bulmalı? Burada az önce bahsettiğimiz hakkın yanına Doğa Yasası gelmektedir. Doğa Yasasını, "akılla bulunan ve insanın kendi hayatı için zararlı veya hayatını koruma yollarını azaltıcı olan şeyleri yapmasını yasaklayan veya insanın hayatını en iyi şekilde koruyabileceğini düşündüğü bir ilke veya genel kural"[9] olarak tanımlıyor Hobbes. Peki, insanlar böyle bir şeye neden girişsinler ki? Çünkü bu insanların yararınadır diye cevap veren filozof devam ediyor, insanlar aksi takdirde bunca keşmekeşlik içinde nasıl mutlu olarak yaşayabilirlerdi? Her insan hayatını devam ettirmek ister ancak tam da bu sebeple bir çatışma içerisindedir. Bu durumdaki insan sürekli bir öldürülme korkusuyla yaşar ve bütün hayatı kendisine zindan eder. Ancak insanlar sırf kendi çıkarları için, akıllarıyla bu durumdan kurtulabilirler. Herkes bu "öldürülme korkusuyla yaşamak" durumundan rahatsız olacağı için, bir sözleşmeyle bu ve benzeri konularda yasalar oluşturulabilir ve bu yasalar da, herkesin üstünde olan tek kişide toplanarak süreç denetlenebilir.
Hobbes aslında zıtlıklar üzerinde kıvraklıkla ilerleyen bir filozoftur. Nasıl ki o tümdengelimle tümevarımı aynı amaca hizmet ettirmiş, doğanın değişmez yasalarından insanın iradesini çıkarmış ise; bireyden hareket ederek, liberalizmin temellerini attığı toplum felsefesini de en nihayetinde tek kişiyle monarşiye bağlamıştır. Çünkü ona göre başlı başına bu öldürülme korkusu insanları bir araya getirir, bir sözleşmeye meylederler ama "kılıcın zoru olmadıkça ahitler sözlerden ibarettir ve insanı güvence altına almaya yetmez."[10] Bu nedenle, "herkes, herkese, senin de hakkını ona bırakman ve onu bütün eylemlerinde aynı şekilde yetkili kılman şartıyla, kendimi yönetme hakkını bu kişiye veya bu heyete bırakıyorum demişçesine, herkesin herkesle yaptığı bir ahit yoluyla, hepsinin bir ve aynı kişilikte gerçekten birleşmeleridir. Bu yapıldığında, tek bir kişilik halinde birleşmiş olan bu topluluk, bir DEVLET, Latince CIVITAS olarak adlandırılır. İşte o EJDERHA'nın veya daha saygılı konuşursak, ölümsüz tanrının altında, barış ve savunmamızı borçlu olduğumuz, o ölümlü tanrının doğuşu böyle olur."[11] Devletin gerekliliğini bu şekilde ortaya koyduktan sonra Hobbes, monarşinin neden diğer sistemlerden iyi ve gerekli olduğunun izahına girişir. Bunun birçok sebebi olmakla birlikte, en barizi, karınca ve arı gibi topluluk halinde yaşayan canlılarda, özel çıkarın genel çıkara hizmet etmesine rağmen, insanda böylesi bir durumun olmaması, özel çıkarla genel çıkarın çatıştığı ve insanların her seferinde özel çıkarlarını genel çıkardan üstün tuttuğu yönündeki beyanıdır. Ayrıca demokrasi ve benzeri diğer sistemlerde, parlamentodaki sömürücü sayısının arttığını, monarşizmde işin tek elden yürüdüğünü ve monarşi geleneğinin devlet yönetme tecrübesini aktardığından daha faydalı olduğunu öne sürmüştür. Böylelikle siyaset anlayışını ve yasalarını özünde korku üzerinden temellendiren Hobbes, bu korkunun insanları bir sözleşmeye ittiğini ve bu sözleşmenin de sürekli olarak iki tarafın birbirinden korkusuyla denetlendiğini belirtmiştir. Ancak bununla birlikte yaşama hakkını en temel ve devredilemez hak olarak belirtmiş, bunu bir kabul değil, zorunluluk addetmiştir.
ELEŞTİRİSİ
1. Hobbes'un sistemi metafiziktir: Bu eleştiri daha çok Marx ve Engels'in kendisinden önceki materyalizmlere ilkellik ve basitlik atfetmesinden kaynaklıdır. Oysa yukarıda da bahsedildiği üzere, Hobbes'un sistemi bugünün biliminden çok daha fazla metafizik değildir. Oysa metafizik olarak adlandırılacak bir materyalizm varsa o da, zıtların birliği sonucu her şeyin daha iyi ve yetkin bir hale ulaştığını iddia eden diyalektik materyalizmdir. Çünkü ileri, iyi ve yetkin kavramları tanımı gereği tamamen özneldir ve başlı başına metafiziğin konusudurlar. Bunu fark eden Hobbes'un sistemi zannımca daha bilimsel bir çizgide durmaktadır.
2. Olması Gereken ile Olan Karıştırılmıştır: Hobbes'a böyle bir eleştiri yöneltmek, bana göre onun sistemini çöpe atmaktan başka bir şey değildir. Çünkü Hobbes bireyden hareketle toplumu izaha girişmiştir. Daha işin başında "olması gerekenin" öznel olduğunu kavrayan bir filozofun, bilimsel bir izaha girişirken kendisine özgü bir "olması gereken"den hareket etmesi nasıl beklenebilir. O olması gerekeni olandan ayrı tutmayarak, doğanın kendi diyalektiğini olumlamıştır. Zira Hobbes'a göre olması gereken, olanların biraz daha akıl yürütmeleridir sadece. Bu şekilde anlarlar ki, aslında olan; olması gerekendir. Bu Hegel'in "Ne akla uygun ise, o gerçektir. Ve ne gerçek ise, o akla uygundur." sözüyle aynı noktaya çıkar.
3. Hobbes'un Sistemi İdealisttir: Bu esas olarak Hobbes'un materyalist olmasına rağmen geometrik yöntemi esas görmesini hedef almaktadır. Ancak ben burada başka bir konuyu tartışmak istiyorum. Bizim düşünce yöntemimiz değil ama düşüncelerimizin tamamı duyumlarımıza dayanmaktadır. Bu sebeple diğer şeylerde (geometri, matematik, belki onlarda bile değil) olduğu gibi bir tümdengelimin ilk önermesi kesinlikle deneyimden bağımsız değildir. Evet, bir genellemedir ve yeterince temellendirilmemiştir ama en nihayetinde bu temel önermeye de hiçbir gözlem ve duyum olmadan karar veremeyiz. Hobbes'ta kendi temel önermelerini yukarıda da anlatıldığı gibi bazen tekilden bazen de tikellerden çıkarmıştır. O hem tümdengelimi hem de tümevarımı kullanması sebebiyle, bugünkü bilimsel yönteme oldukça yaklaşmış ve bu, onu sadece bu yöntemlerden birisini kullanan eski filozoflarla kıyaslayanlar açısından çelişkiye düşmüş gibi göstermiştir. Hobbes'un tümdengelimde kullandığı temel önermeler, eski filozoflardaki gibi, kendilerince uydurdukları bir “olması gereken”den değil, olandan çıkarıldıkları için, onların idealist siyaset anlayışlarından tamamen farklıdır ve özünde de materyalisttir.
4. Niceliğin Niteliğe Dönüşümü: Bence Hobbes'a yöneltilmesi gereken asıl eleştiri budur. Diyalektiğin temel yasalarından olan ve bilimce de kabul edilen bu yönteme göre, niceliklerin artışı sadece niceliksel bir değişmeye değil, niteliksel bir dönüşüme de yol açar. Hobbes'un birey ve toplumu aynı yasalarla incelemesi ve toplumu bireyden okuması bu nedenle sakıncalıdır. Çünkü nasıl ki cansız maddelerden oluşan organizmanın ondan farklı özellikleri ve yasaları varsa; bireylerin niceliğinden oluşan toplum da farklı bir niteliğe sahiptir ve bu nedenle refleksleri de farklıdır. Nietzsche'nin de belirttiği gibi, bireyin girişemeyeceği çok büyük kıyımlar ve saçmalıklara toplumun girişmesi ve bundan bir rahatsızlık duymaması bunun örneğidir.
5. Tüm Canlılar Yaşamlarını Devam Ettirme Eğilimindedirler: Bu temel önerme, normal şartlar altında doğru olsa da, bundan daha temel bir önerme bireyin çıkarına yani faydasına göre hareket ettiğidir. Özellikle söz konusu insan olduğunda, kendi çıkarlarını aklına göre belirlediğinden, aklın çıkar anlayışı doğanınkinden farklı olabilmektedir. Örneğin, dindar bir insan, bu dünyadaki 50-60 yıllık bir yaşam yerine sonsuz bir cenneti elde etmek için, canını feda edebilir. Bu onun fayda anlayışıyla tamamen uyumludur ve dünya üzerindeki büyük savaşların dinlerden kaynaklandığı ve insanların gözlerini kırpmadan bu savaşlarda canlarından geçtikleri gerçekliği ortada durmaktadır. Bunun yanı sıra, Hobbes'un da bahsettiği gibi, insanların diğer canlılardan farklı olarak, şeref, onur, haysiyet gibi kendince değerleri vardır. Her ne kadar Hobbes bunları yaşam değerleriyle özdeşleştirse de, insanlar bunlar için en temel değerleri olan yaşam değerlerinden vazgeçmektedirler. Yani insanlar kendileri belli değerler üretip, bu değerler için kendilerinden vazgeçebilmektedirler.
6. Seksüel Seçilim: Darwin'in ortaya koymasına rağmen onun bile belirleyiciliğini tam olarak fark edemediği seksüel seçilim, Hobbes tarafından da göz ardı edilmiştir. Yani "bütün canlılar hayatlarını devam ettirmek ve çoğalmak eğilimindedir" önermesindeki "çoğalmak eğilimi" çoğu zaman yaşamı devam ettirme eğiliminden baskın durumda olmaktadır. Çünkü kendi varlığını devam ettiremeyen canlının, doğa açısından da bir önemi yoktur. O doğanın kendi ilerleyişi nezdinde çok küçük bir zamana tekabül eden bir değişimden başka bir şey değildir. Bir indirgemeciliğe gitmek istemiyorum ama diğer canlılarda olduğu gibi, cinsel birliktelik adına kendini ölüme atmak, insanlar açısından da önemli bir yer tutmaktadır. Ve özellikle Hobbes'un tam olarak temellendiremediği, onur, namus, cömertlik, gösteriş meraklılığı vb. duygular bu yasanın sonuçlarıdırlar. Dolayısıyla bu durumdaki birey kendi yaşamını hiçe atarak tüm bu sözleşmeyi darmadağın edebilir.
7. Korku: Hobbes insanların sözleşmeye eğilimlerini "öldürülme korkusu" ile açıklarken, sonuç olarak getirdiği çözüm yine bir öldürülme korkusudur. Değişen tek şey, öldürecek kişilerin sayısının ve niteliğinin değişmesidir. Bu yolla özgürlüğü de zorunluluğa indirgeyen Hobbes'un dünyası, onun iddia ettiğinin aksine, hiç de yaşamak için can atılacak bir dünya değildir. Ayrıca Monark'ın her zaman halkının mutluluğundan mutluluk duyacağı vb. varsayımlar da temelsiz olduğu gibi gerçekliği yansıtmamaktadır. Aksine bütün gücü elinde toplayan Monark'ın, Albert Camus'nün Caligula'sı gibi tüm dünyayı elde ettikten sonra Ay'ı istememesi işten bile değildir. Bu tek kişinin sınırsız özgürlüğünden dolayı yaydığı korku, bireyin doğal durumundan daha vahşi olabilmekle birlikte, bireylerin birbirlerine karşı besleyebilecekleri doğal bir sevgi hiç de böylesi bir sisteme ihtiyaç da gerektirmeyebilir. Hobbes’un insanlar arasında, diğer canlılardan farklı olarak empati, sevgi vb. duyguların belirleyiciliğini ihmal ederek, sadece korkunun şekillendiriciliğini alması da onun sisteminin eksikliklerinden birisidir.
Ömer MIZRAK
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------[1] Metafiziğe Giriş, Ahmet Cevizci, Paradigma Yayınları, 2001, s.1
[2] Kırık Taşlar, Herakleitos, çev. Alova, Bordo Siyah Yayınları, 2005, s. 9
[3] Thomas Hobbes, Leviathan, çev. Semih Lim, Yapı Kredi Yayınları, 2012, s. 17
[4] Thomas Hobbes, Leviathan, çev. Semih Lim, Yapı Kredi Yayınları, 2012, s. 42
[5] Thomas Hobbes, Leviathan, çev. Semih Lim, Yapı Kredi Yayınları, 2012, s. 47
[6] Thomas Hobbes, Leviathan, çev. Semih Lim, Yapı Kredi Yayınları, 2012, s. 49
[7] Thomas Hobbes, Leviathan, çev. Semih Lim, Yapı Kredi Yayınları, 2012, s. 18
[8] Thomas Hobbes, Leviathan, çev. Semih Lim, Yapı Kredi Yayınları, 2012, s. 50
[9] Thomas Hobbes, Leviathan, çev. Semih Lim, Yapı Kredi Yayınları, 2012, s. 103-104
[10] Thomas Hobbes, Leviathan, çev. Semih Lim, Yapı Kredi Yayınları, 2012, s. 133
[11] Thomas Hobbes, Leviathan, çev. Semih Lim, Yapı Kredi Yayınları, 2012, s. 136
