Yemek yerken, su içerken, film izlerken, dostlarımızla sohbet ederken, ''bu gömleğin siyahı mı; yoksa mavisi mi daha güzel olur bana'' diye düşünürken, çalıştığımız iş yerindeki pozisyonumuzu daha iyi bir noktaya getirmek için bin dereden su getirirken, ölümün soğuk nefesinin her an ensemizde olduğundan ne kadarda bihaberiz değil mi?
Bu durumu özetlemek adına Platon' un şu deyişinden daha anlamlısı var mıdır bilmiyorum: ''İnsanlar hiç ölmeyecekmiş gibi yaşar ve hiç yaşamamış gibi ölürler''.
İnsan, doğası gereği midir bilinmez, her an ölüm hissi ile yaşayamaz. Ama bunun tam tersi bir biçimde, sanki hiç ölmeyecekmiş gibi yaşadığına dair hiç bir kuşku yoktur. Ölümün hayatın bir gerçekliği, hem de en yalın, en riyasız gerçekliği olduğu konusuna elbette ki vakıftır ama çoğu kez bu gerçekliği hayatının en önemsiz ayrıntısıymışçasına ele alan bir yaşam biçimi sergiler. Televizyonlarda, gazetelerde ve kimi zaman yakın çevrede ölüm denen bilinmezliğe giden birçok kişi görür/duyar İnsan. Bu kişi bir yakını, bir sevdiği, bir dostu ise, üzerinde ölümün var olduğu ve bir gün muhakkak kendisini de ziyaret edeceği psikolojisi belirli bir süre diri kalır. Bir müddet sonra ise ölüm aynı risk olmaktan çıkar ve sonsuza dek yaşayacağına dair sanrı insan zihninde ki o sarsılmaz yerine tekrar oturur.
Rus edebiyatının dehalarından biri olarak kabul edilen Lev Nikolayeviç Tolstoy, ölüm gerçeği göz önüne alındığı an, kişinin elini atmaya dahi tenezzül etmeyeceği işlere ömrünü adayan bir adamın, yaşadığı bir kaza sonucu ölümün adım adım kendisine geldiğini fark ettiğinde ''aslında hiç yaşamamış'' olduğu gerçeğine vakıf olmasını anlattığı ''İvan İlyiç' in Ölümü'' isimli yapıtında bize şöyle seslenir: ''Unutma, her an ölebilirsin... Ve öleceksin.''
Tolstoy' un bu kısa ama derin öyküsünün kahramanı İvan İlyiç, toplumun idealist ve bencil insan örneğinin bir portresidir. Eğitim yılları ve iş hayatı boyunca her daim yapması gerekeni yapan, daha iyi bir gelecek, daha rahat yaşam koşulları adına son derece ilkeli bir biçimde gerekli gayreti gösteren ve bu durumu garanti altına alıp korumak adına son derece titiz davranan insan tipi.
Hayatı tamamen kuralı uygun bir biçimde yaşamak ve mevcut sistemin koşullarına riayet ederek iyi bir yaşam sürmeye çabalamak insanlarda görülen sıradan bir reflekstir. Okulda başarılı olmak, derslerinde gereken başarıyı göstermek, bu süreç neticesinde dişe dokunur bir derece ile mezun olmak. Bütün uçarılık ve aykırılıklardan uzak durup, sadece yapması gerekeni yapmak ve hiç bir şekilde göze batmadan kendince gerekli olanı almak.
Sonrasında ise iş yaşamı gelir. Aynı idealist ve bencil yaklaşımın, kişinin hayatının bu döneminde görülmeyecek olması beklenemez elbet. Kendisini tamamen kariyerine adayan, tabiri caizse ''etliye sütlüye bulaşmadan'' sadece ama sadece işini yapan ve alttan alta sadece iş yaşamı boyunca daha iyi ve daha rahat koşullara sahip olmak perspektifini barındıran bakış açısı. Sevmediği insanlara sırf kariyerinin bekası için gülümsemek, dostlukları sadece gelecek planlarının bir parçası olarak görmek, daha iyi bir gelecek için daha güçlü dostluklar edinmek adına yüzünde sürekli gülen bir maske ile dolaşmak. Mevcut sistem içerisinde iyi ve sağlam bir konum edinebilmek için doğal, içten, samimi ve dürüst olmak pekte işe yarar bir duruş değildir ve insanlar genel itibarı ile bu farkındalık ile yaşamlarına yöne verir.
Öykünün kahramanı İvan İlyiç' in hayatını dizayn ederken yakaladığı çizgi tam da böylesi bir çizgidir. Ömrünün tamamını birlikte geçireceği insanı seçerken bile hep orta kararlıdır. Bu seçimi yapmasında ne eşine duyduğu sevgi, ne de eşinin belli bir maaş sahibi olmasının tam bir etkisi yoktur. Eşinin hem sevilebilecek bir insan olduğu, hem de belirli bir maaş ve saygınlık sahibi olduğu durumlarını göz önünde bulundurmuş ve bu kişinin hayatı için ''ideal'' olduğu noktasında karar kılmıştı.
Aslına bakılırsa Tolstoy, bu öyküde sadece ölüm gerçeği ile insanı yüzleştirme çabası ile iç-içe değildir. Daha doğrusu anlatmak istediği olgu salt bu değildir. İnsanın bütün toplumsal sorunlardan uzak durarak, daha rahat daha ve daha saygın bir hayat düşleyerek, bütün ömrünü samimiyetsiz bir ''taktik-strateji'' içerisinde yaşamasının vahametine dikkat çeker.
Peki kim bunun aksini iddia edebilir? Elbette ki istisna bir yaşam tarzı benimseyerek, kendisini klişe tiplerden ayıran insanlar her toplumda mevcuttur. Ama çoğunluğun Tolstoy' un eleştirdiği bakış açısı ile yaşamı ele aldığı gerçeği çok açık bir biçimde gözler önündedir.
Hayatı bu şekilde değerlendiren insan tipi, öncelikle bir hedef koyar önüne. İyi bir eğitim, iyi bir iş, iyi bir aile ve maddi açıdan kaygısız, manevi açıdan ise saygın bir yaşam olarak belirlenir genelde. Sonra bu hedefe ulaşabilmek için izlenmesi gereken yol, gösterilmesi gereken yaklaşımlar tek-tek belirlenir. Kafada bir şema çizilir ve her şey kuralına göre uygulanır. Dostlar, ilişkiler, gösterilen duruş, yaklaşım biçimleri ve daha bir çok unsur, belirlenen hedefe sekmeden ulaşmanın birer basamağı gibi görülür.
İşte böylesi bir yaşamın ardından, kafasında standarda uygun bir eş bulan İvan İlyiç' için her şey olması gerektiği gibidir.
Ama kısa süre sonra hayatını hiçbir akıcılığı, hiç bir renkliliği, hiç bir ahengi olmadığı gerçeği ile yüzleşir. Eşi ile evliliği mutsuz bir hal almaya başlar. Aslında hayata olan bakışının neticesi olarak yaptığı bu seçimin yanlış olduğu, kendisini yavaşça göstermeye başlar. Tabi bu belirlediği yaşam stratejisinin alt yapı bozukluğunun gözler önüne serilmesi adına kendisini gösteren ilk emaredir ve gerisi de gelecektir.
Eşi ile yaşadığı mutsuzluğu gidermenin, daha doğrusu bunlardan kaçmanın yollarını aramaya başlayan İvan İlyiç, kendisini yeniden işine ve kariyerine odaklar. Daha iyi bir maaş, daha iyi bir mevki sahibi olmanın yollarını arar. Kafasında ki bu hedefe ulaşmak için dostluklar kurması gerekliliğinin farkına varır. Neticede bunu bir şekilde başarır ve hayal ettiği mevkiye ve maaşa sahip olur.
İşte bundan sonrası da, yine eşi ile yaşadığı huzursuzluktan kaçmak istemesi doğrultusunda şekillenir. Yeni bir eve geçilir ve yaşamın bundan sonra ki uğraşı evi olur İvan İlyiç' in. Evinin mobilyaları, dekoru, perdesi vs. Kendisini içine düştüğü huzursuzluktan koparan önemli bir meşgale halini alır.
Hayatı kurarken yapılan bütün seçimlerin belirli bir plan doğrultusunda gerçekleşmesinin acı meyvelerinden biriside, yaşanan huzursuzluklar karşısında sığınacak şeylerinde maddi temeller dayanıyor olmasıdır. Yani netice itibarı ile hayatına bu şekilde yön veren hiçbir bireyin, manevi bir sığınağı yoktur. İyi bir dost, güzel bir sohbet. Geçmişte geliştirdiği ilişkiler, sonrasında kurduğu aile düzeni, hepsi bu yanlış bakış açısının bir ürünü olarak manevi anlamda boştur. Yaşanan duygusal boşluğu dolduracak ve huzursuzluğu giderecek tek şey, yine gerçeklikten ve manevi değerden yoksun yapay ve mekanik şeylerdir.
İvan İlyiç' in içine düştüğü buhrandan kaçmak için bulduğu yegane şey, evine aldığı eşyalar ve bu eşyalara baktıkça içine dolan haz duygusuydu. Bu, aynı zamanda eşini de mutlu ediyor ve bu sayede yapmacık bir uyum, sahte bir mutluluk portresi çiziyorlardı.
Daha fazla uzatmadan... İvan İlyiç' in yaşadığı yapay mutluluk temelli günler, bir gün göğsünde hissetmeye başladığı acılar sebebiyle yerini huzursuzluğa bıraktı. Gitgide şiddetlenen ağrılar neticesinde kapısı çalınmadık doktor kalmadı. Sonuç olarak tatmin duygusu yaratacak hiç bir şey söylemiyor, bir teşhis, bir tanı konulamıyordu. Ama İvan İlyiç acı çekiyor ve artık öleceğine dair düşünceleri zihninden atamaz hale geliyordu. Dinmeyen ağrılar sonucunda iyice güçten düşen ve halsizleşen, yaşamdan kopan İvan İlyiç, sonunda öleceğini anlıyor, ama bunu bir türlü kabullenemiyordu. Sürekli bir biçimde biçimde neden öleceğini, ölümü hak etmediğini, ölmemesi gerektiğini, bunun çok zamansız olduğunu düşünüyordu. İvan İlyiç' i asıl dehşete düşüren ise ailesinin kendisine olan ilgisizliği ve bu ilgisizliği yapmacık bir şekilde saklamaya çalışmasıydı. Çok sonra anladı. Hayatı yaşamamış, doğru olanı yapmamıştı. Hisleri ile değil, planları ile seçim yapmıştı.
İnsan yaşamının bu tarz planlı seçimler ile şekillenmiş olmasının son derece doğal bir sonucudur aslında bu durum. İlişkilerin sahteliği, belirli bir süre altında yatan riyakarlığı saklar ama en aciz olunan durumda bütün gerçeklik tüm çıplaklığı ile bir tokat gibi çarpar yüze. Yaşamın çok kısa olduğunu, yaşanması gereken her şeyin en doğal, en içten hali ile yaşanması gerektiğini anlatır insana. Bugün televizyonlarda geçmişin bütün parıltısından yoksun ünlülerin köşe başlarında ki o umutsuz ve yirik halleri... Ne çok şey anlatıyor oysa hayata dair?
Bu kısacık hayatı zayıf temeller üzerine kurmanın en acı ve dramatik anlatımı Tolstoy' un bizlere sunduğu bu müthiş eserdir.
