‘’Bütün kavramların ve ölçütlerin anlamlarını
yitirdikleri ve –değersiz demek istemiyorum- giderek
sarsılmaya yüz tuttuğu bir çağda yaşıyoruz… dış dünya
öyle tepetaklaktır ki inanmak istemiyorum.’’
FURUĞ FERRUHZAD
Sinema dünyayı değiştirebilir mi? Furuğ’un deyimiyle ‘’tepetaklak’’ olmuş bu dünyada, değerlerimizi yeniden öz sinemamızla yaratabilir miyiz? Ya da toplumları yozlaştıran onları kimliksiz ve değersiz kılan Hollywood anlayışına, sinemaya eğlence amaçlı giden izleyici kitlesine, üç beş günde çekilip gişe rekorları kıran ticari filmlere, imax’lere, 3d’lere ve onun birbirinden şık rengarenk gözlüklerine sinema ne kadar direnebilir? Bilmiyorum, Furuğ gibi ben de olanlara inanmak istemiyorum. Böyle bir durumda kendi kimliğiyle Hollywood’un kültür emperyalizmine direnen İran’ın Furuğ gibi kederli sineması, bizlere umut veriyor. Sinema dünyayı değiştirebilir mi? bilinmez ama her yıl gittiği festivallerden ödüllerle dönen İran Sineması, bizlere paranın kirli yüzünden uzak bir sinemanın mümkün olabileceğini gösteriyor. Bugünkü İran Sinemasının bu başarısını anlayabilmemiz için onun sinema yolculuğuna göz atmamız gerekir.
İran’da sinema, Türkiye’de olduğu gibi saray çevresinde benimsenmiştir. İlk sinema araçları Kaçar Hanedanı’na mensup, Muzaffereddin Şah tarafından 1900’de Batı’dan İran’a bir armağan olarak getirilmiştir. Bu ilk dönemde İran’daki sinemanın misyonu; Batılı tüketim kültürünü ülke halkına ve belli başlı varlıklı çevrelere yerleştirmek ve diğer sektörlerin de ülkeye girmesinde bir köprü oluşturmaktır. Ülkeye giren bu reklam aracı neticesinde, batılı artistlerin şık elbiselerini ve bakımlı saçlarını gören İranlı kadınlar, Paris’in son modasını izlemek üzere yeni açılan mağazalara akın etmişlerdir. Sinemanın ülkeye bu şekilde girişi ise, dindar kesimlerin bu kuruma olan antipatisini doğurmuştur. Bu durumda, İran’da Müslümanlar sinemayla uğraşmayı haram kıldığı için, sinemanın İran’da kurumsallaşmasında Azeri ve Rus asıllı sinemacılar etkili olmuştur.
İran’da ilk yerli film, bir Ermeni muhaciri olan Ovans Oganyans tarafından 1929’da çekilen ‘Abi Rabi’dir. Bu ilk filmin devamında, aynı yönetmen tarafından, 1931 yılında ‘Hacı Ağa Sinema Aktörü’ filmi çekilmiştir. Filmdeki Hacı Ağa tiplemesi muhafazakar kesim tarafından tepki görmüş ve bu sayede İran’da yerli sinema ‘’etliye sütlüye karışma’’ şeklinde ilk ikazını almıştır. 1933 yılında İranlı yönetmen Abdulhüseyin Sepenta tarafından Hindistan’da İranlı oyuncularla çekilen ‘’Lor Kızı’’ farsça seslendirilen ve İran sinemasında gişe rekorları kıran ilk filmdir. Lor Kızı’nın çok beğenilmesine rağmen, yönetmenin devamında çektiği filmlerin gösterimine engeller çıkarılmıştır. Yöneticilerin film ithalcileriyle işbirliği içinde oluşu, yerli üretimin yabancı filmlerle rekabet edememesine yol açmıştır. 1930-1950 yılları arasında sinema salonlarının sayısı artmış ve bu salonlarda da yabancı filmler gösterilmiştir. İthal filmlerle yarışamayan yerli üreticiler ise ülkeye giren Hindistan ve Mısır kaynaklı dans sahneleriyle bezenmiş filmlerin ülkede ilgi çektiğini görünce, bu filmleri taklite giderek ileride ‘’farsi film’’ diye nitelenecek, Türkiye’deki klasik Yeşilçam filmleri gibi klişe konulu filmler çekmeye başlamışlardır. Bu filmlerin ilki sayılan Şermsar (1950) ülkede gişe rekoru kırmasıyla, yerli sinemada yeni bir dönem başlamıştır.
İran’ın ilk eleştirmeni sayılan Tuğrul Afşar, bir makalesinde farsi filmi, çok az bir masrafla sınırlı mekanlarda çekilen, film kısa gelince stüdyoda alelacele rastgele sahneler eklenen,’’kabare-hapishane-dans-şarkı ve mahkeme sahnelerinden ibaret’’ bir film olarak tanımlıyor.
Yerli üreticiler çektikleri farsi filmlerle, ithal filmlerin önüne geçebileceklerini düşünseler de kısa süre sonra, ithal filmlerin ülkeye önce farsça alt yazılı olarak, daha sonraları farsça seslendirilerek girişi yerli sinemayı tekrar sekteye uğratmış olur. Ancak bu süreçte bir gerçek vardı ki, ne yerli üretime engel olan ithal filmler ne de ithal filmlere alternatif olarak düşünülen farsi filmler İran sinemasının gelişmesine katkı sağlayabildi. Farsi filmler kalitesiz ve ruhsuz olduğu gibi birbirini tekrar eden bayat konularıyla İran’da bir sinema izleyicisinin oluşmasını sağlayamıyordu. İthal filmler ise, ülkede bir izleyici kitlesine sahip olsalar da, bu filmler toplumda ikilik çıkarmaktan ve İran halkının sinema sanatına olan ön yargılarını körüklemekten başka işe yaramıyordu.
1960’ların sonlarına gelindiğinde Ferruh Gaffari, İbrahim Gülistan ve Feridun Rehnema hem gerçekçi temellere oturan hem de seyircinin ilgisini çekmeye yönelik Üçüncü Cephe diye adlandırılan bir sinema hareketini başlatırlar. Filmler konularını efsanelerden ve İran kültüründen almıştır, birçok yönüyle ise İtalyan yeni gerçekçiliğine benzemektedir. Dariush Mehrjui ve Mesut Kimyayi İtalyan yeni gerçekçiliği ve Fransız yeni dalga akımlarından etkilenmişlerdir. İki yönetmen bu dönemde ürettikleri filmlerle İran sinemasını değişime zorlamışlardır. Özellikle Dariush Mehrjui’nin 1969’da çektiği Gaav (İnek) filmi, Farsi filmlerle yolların artık ayrıldığını göstermektedir. Gaav, yerli ve evrensel değerlere sahip olmakla o dönem entelektüel sinemanın da ilk örneği sayılır.
Senaryosu psikolog Gulam Hüseyin Saidi’ye ait olan film Hasan ile ineğini konu alır.Hikaye İran’ın güneyinde şehre uzak bir köyde geçer. Köydeki tek ineğin sahibi olan Hasan, bu hayvana aşırı derecede bağlıdır. Bir gün ineğin boynunda bir yara çıkar ve köylüler Hasan’ın köyde olmadığı bir sırada ineği kesip gömerler. Üzülmesin diye, Hasan’a da ineğinin kaçtığını söylerler. Fakat gerçeği anlayan Hasan kendisini ahıra kapatır. İneğine çok bağlı olan Hasan bu durumu saplantı haline getirir ve ahırda kendisini inek zannetmeye başlar.
Farsi ve ticari filmlerin egemenliğindeki piyasada Gaav büyük başarı sağlamıştır. Ali Şeriati, bu filmde yabancılaşma problemini insanın bütün anlamlarıyla ve bütün varlığıyla hissedildiğini söylemektedir. Birçok eleştirmen tarafından olumlu cevap alsa da Pehlevi rejimini eleştirdiği gerekçesiyle sansüre takılır. Şah’ın damadının başında bulunduğu Kültür ve Sanat Bakanlığı tarafından yasaklanan film, iki yıl sonra filmin jeneriğine hadisenin elli yıl önce, yani Pehlevi rejiminden önceki dönemlerde geçtiğini belirten ibarenin eklenmesiyle beraat etmiştir.
70’li yıllara gelindiğinde Amerika ve Avrupa’da başlayan seks film furyası İran’a da yansımıştır. Yöneticilerin yerli filmlere uyguladığı sansür, film ithalatçılarıyla mesele çıkmasın diye, müstehcen filmlere karşı yumuşatılmıştır. Bu durum ise devrim zamanı birçok sinemanın yakılmasıyla neticelenecektir. Bu dönemde yerli film sanayisi çökmeye yüz tuttuğu gibi, kayda değer film de yoktur. Seks filmlerinin gösterimi ve devrim sırasında yakılan sinemalar İranlı sinemacıları umutsuzluğa sevketmiş, devrimden sonra sinemaların faaliyetleri durdurulmuştur. Ancak çok geçmeden Kültür Bakanlığı, İran sinemasını tekrar ayağa kaldırmak üzere düzenlemelere gitmiştir. Devrimden sonra ithal filmlerin sayılarını azaltan eleme dönemi başlamış, özellikle emperyalist ve antidevrimci nitelikteki Türk, Hint, Japon ve Amerikan filmleri yasaklanmıştır. Devrim öncesine ait birçok film ise tekrar gözden geçirilmiş ve İslami anlayışa uygun hale getirilmiştir. Hatta hükümet görevlileri film setlerine giderek, çekim ortamının ahlaka uygun olup olmadığını dahi denetlemişlerdir. Devrimden sonraki yıllarda film çekimlerine getirilen kısıtlamalar ve sansür birçok sinemacıyı yıldırmış birkaç ismin dışında film çekmeye cesaret eden olmamıştır.
80’li yıllarda, İran sinemasının üzerindeki bu ölü toprağını kaldıracak birkaç gelişme olur. Kültür bakanı Hüccetülislam Hatemi sinemadaki kısıtlamaları kaldırarak sinemacılara güvence verir. Fecr film festivalinin düzenlenmeye başlanması ve Ali Şeriati’nin genç sinemacılara çağrısı da yine devrim sonrası İranlı sinemacıları teşvik etmiştir. 1987’den itibaren filmler sanatsal düzeyine göre derecelendirilmeye başlar. Bu uygulama farsi film yapımcılarını kısıtlarken sanatsal içerikli filmleri güçlendirmiştir. Bu derecelendirme, sinemacılar, akademisyenler, yazarlar ve sinema eleştirmenlerinden oluşan bir heyet tarafından yapılmaktadır. Filmler, a,b,c,d diye dört düzeyde sınırlandırılmıştır. Filmlere, iyi yönetmene, senariste ve filmin ticari başarısına göre daha geniş imkanlar sunulmuştur. a ve b düzeyindeki filmler daha iyi sinema salonlarında gösterilmiştir. c düzeyindeki filmleri ise genellikle farsi filmler oluşturmuştur. Farsi filme ilgi duyan izleyici kitlesi göz önünde bulundurularak farsi filmlerin ortadan kaldırılması amaçlanmamış ancak sinemanın genel karakterini bozmaması için c grubundaki bu filmler senelik film üretiminin yüzde yirmisini geçmeyecek şekilde sınırlandırılmıştır. d düzeyindeki filmler ise hiçbir imkana sahip olamamış dolayısıyla kar edememişlerdir. 1992’den sonra d grubu kaldırılmış, filmler üç grupta değerlendirilmeye başlanmıştır. Bu uygulamanın sanatsal filmlerin desteklenmesine yönelik avantajları olsa da bazı yönlerden film yapımcılarına dezavantaj sağlamıştır. Abbas Kiyarüstemi’ nin ‘’Kirazın Tadı’’ filmi, dış festivallerde büyük ilgi gördüğü halde, İran’da yeterince seyirci toplayamadığı için özel salonlarda gösterime girmek zorunda kalmıştır.
İslam Devrimi’nden sonra, uluslararası festivallere katılım konusunda girişimlerde bulunulmuş, özellikle 90’lı yıllardan itibaren kendine has üslubuyla dikkat çeken İran Sineması, artık ülke dışında da kendinden söz ettirir hale gelmiştir. Başta Abbas Kiarüstemi olmak üzere Mecid Mecidi, Muhsin Makhmalbaf, Bahman Ghobadi ve son yıllarda festivallerde sağladığı başarılarıyla anılan Oscarlı yönetmen Asghar Farhadi gibi İran’ın başarılı filmcileri, İran Sinemasının geçmişte yaşadığı kimlik bunalımını da ortadan kaldırmışlardır. Bu şekilde bir başarı sağlamasında ve bugün geniş bir izleyici kitlesi tarafından takip edilmesinde tabi ki onun samimi, şiirsel dilinin etkisi yadsınamaz. Sıradan insanların sıradan yaşantılarına yer veren filmlerinde bakışların ve diyalogların yerleştirilmesi,simgesel bir anlatıma sahip olması yine sinemanın bu alandaki boşluğunu doldurmuştur. İdeolojik bir devrime sahne olmuş bir ülkede, devrimin muhafızlığını yapmayı ısrarla reddetmiş olması da diğer bir önemli sebeptir.
Geçmişte sansürün, yasakların, tartışmaların, kültür politikalarının arasında sıkışıp kalan İran Sineması, bugün bizlere kadınsal cazibe kullanılmadan da, yüksek bütçeler ayrılmadan da, herhangi bir ideolojinin propagandası yapılmadan da bir filmin bu mecrada başarı sağlayabileceğini göstermektedir.
Melih ÇAPRAZ
AKTAŞ, Cihan (2005) Şark’ın Şiiri: İran Sineması, Kapı yayınları
ÖZDEN, Tuba (2006) İran Sinemayla Nefes Alıyor
http://www.aksiyon.com.tr/aksiyon/haber-12720-12-iran-sinemayla-nefes-aliyor.htmlhttp://www.tersninja.com/yeni-donemde-iran-sinemasi
