Edebiyat ve sinema, sinematografinin icadından günümüze kadar bir ilişki içerisinde olmuştur. Bu ilişki, beraberinde birçok fikri de doğurmuştur. Lumiere kardeşler; ‘’Trenin gara girişi, kendini sulayan bahçıvan, sigara dumanının dalgalanması’’ gibi pek çok görüntü almışlardır. Bu uğraşlar gerçeği farklı bir düzleme aktarmak açısından heyecan verici örneklerdi. Aynı zamanda Lumiere kardeşlerin bu ilk film gösterimlerine, Georges Melies’te katılmış, sonradan devrim niteliğindeki fikirleriyle sinemayı ilk yıllarında ileriye taşımıştır. Melies, Jules Verne’nin ‘’Aya Yolculuk’’ adlı romanını 1902 yılında sinemaya uyarlayarak hem sinemaya farklı bir bakış açısı hem de diğer ülke yönetmenlerinin ilgisini çekerek uyarlama geleneğinin devamını sağlamıştır.
Edebiyatla olan alış-verişte, sinema sanatının büyüsü açıkça ortaya çıkmaktadır. Aynı zamanda bir yeniden üretim aracı olan sinema, aldığı bir romanı yıkar, değiştirir, vurgular. Sinema sanatının kuralları çerçevesinde, yapılan bu uğraşta roman, artık bir edebiyat ürünü olmaktan çıkmış, çeşitli sinematografik operasyonlarla bir sinema-düşünce haline gelmiştir. Günümüze değin, sinemanın edebiyattan beslenmesinin dışında, sinema da pek çok yazarı heyecanlandırmıştır. Kafka, ‘’Amerika’’ adlı romanını, hiçbir zaman Amerika’ya gitmediği halde, izlediği Charlie Chaplin ve birkaç sessiz filmin sağladığı olanaklarla yazmıştır.
Edebiyat uyarlamaları, özellikle Hollywood Sineması’nda önemli bir yere sahip olmuş, Türkiye Sineması’nda da ilk dönemlerden itibaren gerek roman gerek tiyatro uyarlamalarına yer verilmiştir. Türkiye Sineması’nda edebiyat uyarlamalarına göz atarsak, bunların arasında; Mürebbiye, Ateşten Gömlek, Çalıkuşu, Yusuf Atılgan’ın Anayurt Oteli gibi çalışmalar günümüze kadar artarak devam etmiştir.
Son dönem Türkiye Sineması’nda bu bağlamda ön plana çıkan isimlerden birisi de Zeki Demirkubuz’dur. Yönetmenin filmografisine baktığımızda, ağırlıklı olarak filmlerinde, bireyin iç dünyasına ilişkin çatışmalara yer verdiği görülür. Yönetmenin bu tutumuna etki eden onun dünya görüşünün yanı sıra, Albert Camus ve daha çok Dostoyevski’nin eserleridir. Demirkubuz’u etkileyen bu iki isim, birbirinden farklı düşüncelere sahip olsa da, Demirkubuz filmlerinin asıl sorunsalını oluşturan; zamanın yitimi, ölüm, hayatın monotonluğu ve anlamsızlığı, insan ilişkilerindeki mekanik durum ve yabancılaşma gibi konularda bir ortaklaşma söz konusudur. 2001 yılında Albert Camus’nun ‘’Yabancı’’ romanından uyarladığı ‘’Yazgı’’ filminde yönetmen, birebir uyarlamaya gitmemiş romanın ikinci kısmını değiştirerek kendi anti-kahramanı Musa’yı yaratmıştır. Yabancı ve Yazgı’daki farklar aynı zamanda Demirkubuz’un sinema-fikrini de ortaya koymaktadır.
Camus’dan ziyade Fyodor Dostoyevski Demirkubuz Sineması’nın asıl referans kaynağı olmuş, son dönemde çok ses getiren, Dostoyevski’nin ‘’Yeraltından Notlar’’ adlı eserinden uyarladığı ‘’Yeraltı’’ filmi, gerek konusu gerekse onu diğer filmlerinden farklı kılan ironik yapısıyla dikkat çekicidir. Ancak Demirkubuz sinemasında kırılma noktası saydığım Yeraltı filmini bazı yönlerden dezavantaj olarak görmekteyim.
‘’Akıllı bir adam kendine karşı acımasız değilse gururlu da olamaz’’
Ankara’da memur hayatı yaşayan Muharrem, aksi, öfkeli, düzene ayak uyduramayan bir karakter olmakla beraber, sahtekâr, ikiyüzlü, yalaka insanlara da tahammül edemeyen biridir. Bir gece, ‘’Ankara Sıkıntısı’’ adlı romanıyla ödül alan Cevat’ın ve eski solcu arkadaşlarının da içinde bulunduğu akşam yemeğine kendini zorla kabul ettirir ve o gece şimdiye kadar söylenemeyen, yapılamayan her şey Ankara’nın karanlıkta kalan ve fuhuş kokan sokaklarına kusulur.
Muharrem, aşağılanmış, insanlara olan inancını yitirmiş bir karakterdir. Gururu incinen bir karakterden Demirkubuz, şu cümlelerle bahseder: ‘’Akıllı bir adam kendine karşı acımasız değilse gururlu da olamaz. Bense sınırsız gururum yüzünden kendime hiç acımıyor, nefret edercesine küçümsüyor, herkesin de bana aynı gözle baktığını düşünüyordum’’. Anlaşılacağı gibi bireyin bu uyumsuzluğunun tek çözümü Demirkubuz’a göre daha iyi yenilmek, uzlaşmamak ve kötüyü yüceltmekten geçiyor. Bu bağlamda da karakter üzerine düşen görevi yapıyor ve yaklaşık iki saat boyunca tabiri caizse kendisini harap ediyor.
Yönetmen senaryo açısından da riskli hareketlere girmiştir. Bunu filmin sıkıldığımız ve lüzumsuz yere uzatılan sahnelerinden anlayabiliyoruz. Özellikle son sahnelerde karşılaştığımız bu durumun izleyiciye verebileceği hiçbir şey yoktur diye düşünüyorum. Bir diğer konu, sinemada karakter seçimlerinde bir değişim söz konusu olmasıdır. Basit bir örnek verirsek; Amerikan History X’ te filmin ilk kısmında seyirciye tanıtılan karakter tamamen ırkçı bir tipken, filmin ikinci kısmında karakterin bu tutumundan vazgeçtiğini görüyoruz. Ancak Demirkubuz’un Yeraltı’nda böyle bir şey söz konusu değildir. Muharrem, yolculuğuna aksi, uyumsuz, huzursuz bir tavırla başlar ve bitirir. Zaten filmde Muharrem’in, ‘’artık değişemeyeceğimi, bunu kendimin de istemediğini, başka bir adam olamayacağımı anladım.’’ Demesi bu savı doğrular niteliktedir. Ancak Zeki Demirkubuz’un kendi değer-yargılarına göre oluşturduğu hikâye kurgusundan yola çıkarak, çözümlemeye çalıştığı Türkiye toplumunu düşündüğümüzde Yeraltı’nın bu anlamda biraz eğreti durduğu kanısındayım. Böyle bir karakterle Türkiye izleyicisi özdeşim kurmakta zorlanacaktır. Demirkubuz filmlerinde bu tarz, senaryo kurallarını atlıyor olması, onun özgün ve bağımsız olma çapasından dolayı olabilir. Ancak yönetmenin en çok hayıflandığı konulardan birisinin, Türkiye izleyicisinin bu tür filmlere ilgi göstermemesi olması, Adana Altın Koza Film Festivali’ndeki söyleşisinde yönetmenin bu konuda: ’’Ben özdeşleşme yaşatmadan, empati kurdurabilmek istiyorum izleyicime.’’ demesi de ayrı bir çelişki konusudur bana göre.
Bunun dışında yönetmen, Yeraltı’nda açıkça yenilik arayışında olduğunu göstermektedir. Ancak dış ses ve eşya parçalama sahneleri, bana Avrupa sinemasını çağrıştırarak, yenilik arayışında olan yönetmen tekrara mı düşüyor diye, beni endişelendirmiştir. Filmde Yönetmenin kullandığı abartılı metaforlar dikkat çekmektedir. Bir intikam aracı gibi düşündüğü ve her sahneye sokmaya çalıştığı patates ya da halen anlayamadığım fanus içinde yumurta sarısına benzer şey gibi nesnelere kafa yormanın açıkçası gereksiz olduğunu düşünüyorum. Demirkubuz’un böyle bir anlam arayışı içerisinde olmadığını, diğer filmlerinden ve verdiği röportajlardan biliyoruz. Bugün Demirkubuz’a patatesin mahiyetini sorsak eminim ‘’Öyle denk geldi koyduk’’ diye bir cevap alırız (Filmlerindeki kapı gıcırtısı gibi). O yüzden yönetmenin metafor olarak göstermeye çalıştığı nesnelerin üzerine pek düşünmemek gerektiği kanısındayım.
Diğer bir filmi Yazgı’da olduğu gibi Demirkubuz, Yeraltında da serbest bir uyarlamaya gitmiş ve romanın bazı kısımlarını çıkarmıştır. Filmin yemek sahnesine kadar olan ilk bölümde izleyiciyi umutlandırmış, ancak devamında yemek sahnesinden başka bir şeyin olmaması açıkçası hayal kırıklığına uğratmıştır. Belki de romandaki Subay kısmını çıkarmamış olsa daha farklı bir bakış açısına sahip olabilirdik. Neyse ki yemek sahnesiyle kendimizi teselli ediyoruz. Özellikle son sahnelerin uzatıldıkça uzatılması filmin boğulmasına sebep olmuştur.
Yeraltı’ndaki asıl hayal kırıklığı ise Demirkubuz’un Dostoyevski’yi kendi kişisel problemlerine alet etmiş olmasıdır. Filmdeki Muharrem karakterinin aynı zamanda kendisini ifade ettiğini dile getiren Demirkubuz, filmdeki göndermelerle Nuri Bilge Ceylan’a saldırmaktadır. Her ne kadar filmde bir gönderme olmadığını dile getirse de, özellikle yemek sahnesindeki replikler, Muharrem’in ‘’Bir ödül aldın diye kendini Shakespeare mi sandın’’ diye bağırması, ya da ‘’Nobel, Oscar ne varsa al gel’’ demesi, magazinsel bir tartışmayı da beraberinde getirmiş oldu. Böylesine önemli ismin bu tür polemiklere girmiş olması, Türkiye Sineması açısından bir dezavantaj olsa da, yönetmenin gelecekteki filmlerini beklemekten başka çare yok gibi gözüküyor.
Melih ÇAPRAZ
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
ÖZTÜRK, Mehmet, ‘’ Sine-Masal Kentler, Modernitenin İki Kahramanı Kent Ve Sinema Üzerine Bir İnceleme’’, Donkişot Yayınları, İstanbul, Şubat 2005.
BARUT, Özlem, ‘’ Türk Sinemasında Anlatım Tarzlarına Göre Edebiyat Uyarlamaları’’, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Radyo Televizyon Ve Sinema Anabilim Dalı, Ankara, 2007.
SAYIN,Aylin,’’ Türk Sinemasında Edebiyat Uyarlamaları Ve Bu Uyarlamaların Toplumsal Yapıyla Etkileşimi’’, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sinema-Tv Anasanat Dalı Sinema-Tv Programı, İstanbul, 2005.
GÖNEN, Mehmet, ‘’ Paradoksal Sanat Sinema’’, Es Yayınları, İstanbul,2004.
