Şizofreni insanların bilgi yapısı ile hayat yapısının birbiriyle uyumlu bir şekilde işlemediği durumlarda ortaya çıkan psikopatolojik bir durumdur. Genellikle insanların kognitif melekeleri, insanları inandıkları gibi yaşamazlarsa, yaşadıkları gibi inanmaya iterek psikoloji terminolojisinde geçtiği anlamıyla şizofreniden korur. Fakat bazı insanlarda dünya görüşünü oluşturan en temel unsurlardan biri olan bilgi yapısında oluşturulan gerçeklikler, bir diğeri olan hayat yapısındaki gerçekliklere tekabül etmezse dünya görüşü veya gerçeklik algısı dağılır ve şizofrenik durum ortaya çıkar.
Bu yazıda devleti insana benzeten Platon veya benzer şekilde umranı (medeniyet) insana benzeten İbn Haldun’dan ilhamla hareket edilerek medeniyetlerin doğup, büyüyüp, gençlik ve olgunluk dönemi yaşayıp, öldüğü ve duyularla gözlenebilen beden ile gözlenemeyen ruhtan müteşekkil olduğu kabul edilmiştir. Öncelikle zihniyet olgusunun medeniyet teşekkülündeki fonksiyonu; hâlihazırda mütehakkim Batı Medeniyetinin zihniyeti ve temel karakteristikleri; yine hâlihazırda dünyada mevcut olan Batı dışı dünya medeniyetlerinin, bunlardan özellikle İslam Medeniyetinin zihniyeti ve temel karakteristikleri; Batı Medeniyeti ile Batı dışı medeniyetlerin birbirleriyle kurdukları ilişkinin niteliği serimlenecektir.
Bu bağlamda bilimlerin, içerisinde üretildikleri medeniyet, sosyal, kültürel, siyasi ve ekonomik koşullar, kısaca bilimi külli (evrensel) olmaktan çıkarıp, izafiliğe sürükleyen unsurlar ve bilimlerin metafiziği incelenecektir. Bu dolayımdan medeniyetin eseri olan bilimlerin, zihniyeti farklı olan medeniyetlere transferinin imkânı sorgulanacaktır. İmkânlar mevcutsa söz konusu transferin yol açacağı neticeler, bu durumun somut bir örneği olarak Batı Medeniyeti’nden İslam dünyasına bilim transferinin ve farklı bir medeniyete özgü bilimlerin metafiziğinin (medeniyet zihniyeti), alıcı medeniyetin zihniyeti arasında yol açtığı çatışma ele alınacaktır. Buna paralel bir şekilde zuhur eden “Bilginin İslamileştirilmesi” çalışmalarının medeniyet şizofrenisi zemininde epistemik şizofreniye cevap verip vermeyeceği tartışılacaktır.
1) Medeniyet Nedir?
Her türlü tanımlama tanımlanacak olan şeyin ortak özelliklerini kendinde toplarken, farklı cinslere ait özellikleri de dışarıda bırakır. Duyularımızın bize söyledikleri somut, cüz’i (tikel) ve hususi iken, kognitif melekelerimizden geçirip, kavramsallaştırarak elde ettiğimiz tanımlar soyut, külli (tümel) ve umumidir. Tanımlamanın mahiyetine uygun bir şekilde medeniyet olgusunun tanımını yapmak, kavramın tarihsel analizini, farklı dillerdeki karşılıklarını, kullanım bağlamlarını incelemeyi gerektirir ve bu çalışmanın sınırları dışındadır. Fakat bu gereklilikler göz önünde tutularak ve medeniyet kavramı merkeze alınarak yapılan çalışmalardan istifade edilerek bir tanımlama teşebbüsünde bulunulacaktır.
“İnsan” kelimesinin etimolojik bir incelemeyle “ünsiyet” “yakınlık kurma” kelimesiyle akraba olduğu görülür. İnsan yakınlık kuran bir varlıktır. Sosyal bir varlık olan, kozmolojik ve sosyolojik bağlamlarda yalnız bir ada olmayan insan, tabiatı gereği başkalarıyla yakınlık kurar. Başkalarıyla yakınlık kurduğu zaman var olur ve kendi anlamını başkaları ile ilişkisinde bulur. Bu bağlamda İbn Sina’nın dediği gibi medeni olmak ontolojik bir zorunluluktur.
En somut, cüz’i ve gözlenebilir özelliği insanların başkaları ile ilişki kurması ve kurma biçimi olan medeniyetin mahiyeti, bir dünya görüşünün zaman ve mekân boyutunda tecessüm ve tezahür etmesi olarak kavramsallaştırılabilir. Dünya görüşü medeniyetin ilk bakışta gözlenemeyen temellerini oluşturarak medeniyeti kuran zihniyete işaret ederken; bunun zaman ve mekân boyutunda ortaya çıkması ise gözlenebilen özelliklerine işaret eder. Dünya görüşü varlık, varlığın anlamı, varlığa karşı benimsenecek belirli tutum ve duruşun; buna dayalı olarak gelişen bilgi ve bilgi edinme metodolojisinin; varlık ve bilgi anlayışından neşet eden ahlaki ilkelerin toplamıdır. Medeniyetin gözlenebilen yönünde ise toplumlardaki sosyal, ekonomik, siyasi yapılanmalardan, insanların yürüyüş adabına geniş bir yelpazede birçok somut, gözlemlenebilir, duyusal olgu toplanır.
Tarihi tecrübe göstermiştir ki, medeniyetler de tıpkı canlı organizmalar gibi statik değil, dinamik bir bütündür, sabit ve değişken unsurlardan müteşekkildir. İç ve dış dinamiklerin etkisine açıktır. Toynbee bunu “meydan okuma-cevap verme” mekanizması içinde açıklar. Bir medeniyet dışarıdan gelen meydan okumaya etkili bir şekilde cevap verirse hayatiyetini sürdürür. Aksi takdirde ölür. İbn Haldun’un ifadesiyle meydan okumaya etkili cevap verebilen medeniyet tarihin ilerisine sıçrarken, etkili cevap veremeyen medeniyet tarihin gerisine düşer.
1930’lu yıllarda Toynbee tarih boyunca var olmuş yirmi altı medeniyetten söz eder. Söz konusu yirmi altı medeniyetin on altısının öldüğünü, kalanların ise Batı Medeniyeti’nin tahakkümü altında can çekiştiğini söyler. O dönemin sömürgeci siyasi sistemleri ve bu sistemleri meşrulaştırarak hukukileştiren felsefi alt yapı ile bütünleşen bu tespit 1960’larda Huntigton’ın “Medeniyetler Çatışması” isimli önemli eserinde de etkisini sürdürür. Buna göre Batı Medeniyeti’nin diğer medeniyetlere kurumsal ve formel transferi diğer medeniyet havzalarını asimile edecektir. Fakat 1980’li yıllarda Batı dışı medeniyetlerde görülen canlanma kurumsal, formel yapıların ötesinde medeniyetlerin yaşamlarını sürdürmesini sağlayan medeniyet özü ile açıklanabilir. Batı Medeniyetinin Batı dışı medeniyetlere kurumsal ve formel aktarımının, küreselleşmiş Batılı hayat tarzı ve tüketim kalıplarının Batı dışı medeniyetlerin özünü dağıtmadan; böylece özünü yok edip, direncini ortadan kaldırmadan Batı dışı medeniyetlerin canlılıklarının son bulması mümkün değildir.
Medeniyetin özü, ilgili toplumun dünya görüşü ve zihniyetine işaret eder. Kimlikten farklı olarak mekân algısı, zaman algısı, bilgi yapısı, insan-tabiat, insan-insan ve insan-Tanrı ilişkilerinden müteşekkildir. Bu teorik çerçeve Batı Medeniyetine ve İslam Medeniyetine uygulanabilir.
Batı Medeniyetinin Özü
Batı medeniyeti başkasına hayat hakkı tanımayan güçlü ve sert bir öze sahip bir medeniyettir. Batı Medeniyetinin özünü oluşturan unsurlar şöyle sıralanabilir:
Mekân: Batı dünyanın merkezini, diğer tüm bölgeler bu merkezin çevresini oluşturur. Haritaların hazırlanmasından, coğrafi isimlendirmelere kadar birçok somut kanıtını görebileceğimiz bu mekân algısının sonucunda diğer tüm bölgeler merkezin bir uzantısı olarak görülmüş bu bölgelerdeki medeniyet ve kültürler tasfiye edilmiştir. Bu mekân algısının başka bir sonucu olarak Batı dışı dünyadan Batıya kaynak aktarımı ve sömürgecilik meşrulaştırılmıştır.
Zaman: Batı medeniyetinin zaman algısı pozitif, çizgisel bir algıdır. Tarihte ilerleme vardır. Her zaman dilimi kendinden önceki zaman diliminden daha müspettir. Son zaman diliminde elde edilen değerler bütünü muhakkak en kâmil bütündür ve bu bütün sorgulanmadan kabul edilmelidir. İlericilik, gericilik, çağdaşlık gibi kavramsallaştırmalar bu bağlamda üretilmiştir.
Bilgi Yapısı: Batı Medeniyetinin bilgi sisteminin temel önermesi “ Dünya az boyutlu hatta nihai kertede tek boyutlu bir bakış açısıyla kavranabilir” dir. Bu tek boyutlu bakış açısı Skolastik dönemde bilgiyi kilisenin epistemolojik otoritesine teslim ederek rasyonaliteyi dışlamışken, modern dönemde buna tepki olarak gelişen insan merkezci bilimsel seküler epistemoloji ile sonuçlanmıştır. Kilisenin dogmatizmi ile rasyonel düşünce arasındaki çatışma Hume ile birlikte birbirleriyle çatışması veya uzlaşması gerekmeyen iki farklı epistemolojik alanın oluşması, nihai kertede siyasi ve felsefi sekülerizasyon ile sonuçlanmıştır. Söz konusu ayrım Comte ile bir zihinsel hiyerarşiye sokulmuştur. Buna göre insanın zihin tarihi olguların tabiatüstü ile açıklandığı teolojik safhadan, duyu verilerinden hareket etmeyen, soyut kavramsal çerçevelerin oluşturulduğu metafizik ya da felsefi safhaya son olarak duyusal verilere dayanarak oluşturulan bilimsel, pozitif safhaya geçilmiştir. Böylece tek boyutluluğun ekseni kilise dogmatizminden bilimin mutlakçılığına kaymıştır.
Bilimin mutlakçılığı Aydınlanma düşüncesini hayata geçirmeyi tasarlayan toplum mühendislerinin en büyük düşünün gerçekleştirilmesi için çalışmalarına güç vermiştir. Buna göre bilim dışındaki her türlü bilgi kaynağı değersizdir. Medeniyetin ilerlemesi için her türlü gelenekten, dinden, hurafeden, mit ve büyüden uzak rasyonel ve bilimsel bir toplum yaratmakla mümkündür. Fakat birazdan değineceğimiz gibi bu katı pozitivist tutum çağımızda gözden düşmüş, bilimin bizzat kendisinin kültürel, geleneksel hatta mitsel kaynaklarının olduğu serimlenmiştir.
İnsan-tabiat ilişkisi: Batı Medeniyetinin özünün temelinde insanın tabiata hâkim olduğu düşüncesi yatar. Batı zihniyetinin önemli değişkenlerinden biri olan insanı var oluş âleminden ayırmakla ve onun bu âleme özne nesne ilişkisi bağlamında dikey bir tahakkümünü öngörmektedir. Kadim medeniyetlerde insanın ontolojik zemini için ilahi bir lütuf olarak görülen tabiat ekonomik, politik bir hâkimiyetin rekabet unsuru haline gelmiştir. Toprak anadan Bacon’un ifadesiyle kedisine hâkim olunmak için işkence ile sırlarının alınması gereken fahişeye dönüşen yeryüzü, sebebini bu idrakte bulan çevre krizlerinin zemini olmuştur. Yeri gelmişken, zayıf ve esnek bir öze sahip Kızılderili medeniyetinden Şef Seattle’ in beyaz adama yazdığı mektubu anımsatılmalıdır.
İnsan-insan ilişkisi: “Bireyler, sınıflar ve milletler olarak bir grup insan diğer insanlara hâkimdir, bazıları kendi aralarında eşittir.” Önermesi Batı Medeniyetinin insan-insan ilişkisini ifade eder. Bu ilişki; “Beyaz adamın misyonu” anlayışından seçilmiş Alman veya Yahudi ırkına, seçilmiş Batı Medeniyetinin “diğerlerine” üstünlüğünden WASP (White-AngloSacson-Protestan) eşitliğine kadar gerçekte eşitliksizci fakat belli bir grubun bireylerinin kendi aralarında eşit olduğunu kabul eden bir ilişkidir.
İnsan-Tanrı İlişkisi: Bu ilişki ise Tanrının ya da modern dönemde onun yerine ikame edilen ideoloji ve prensiplerin insan üzerinde hâkim olduğunu söyleyen bir ilişkidir.
İslam Medeniyetinin Özü
İslam Medeniyeti başka medeniyetlerle birlikte yaşamaya uygun mahiyette güçlü ve esnek bir öze sahiptir. Tarihi tecrübe göstermiştir ki, İslam Medeniyeti ve diğer Batı dışı medeniyetler başka bir medeniyetle savaşsa bile karşı medeniyetin nüvelerini korumuştur.
Mekân: Doğu da Batı da Allah’ın olduğu için İslam Medeniyetinde coğrafi bir merkez veya çevre algısı yoktur. Ruhi kozmolojinin merkezini ortak inanç ve değerler sistemi oluşturur.
Zaman: Batı Medeniyetindeki algısından farklı olarak İslam Medeniyetinin zaman algısını her zaman diliminin bir öncekinden daha iyi olduğunu söyleyen ilerlemecilik değil, geçmişte yaşanan bir kemal dönemi Asr-ı Saadet ve bu zamana yapılan göndermeler oluşturur. Modern ideolojilerin ütopyalarından farklı olarak İslam Medeniyetinin mensubu olan bir insanın özleminde tahayyulat ürünü ütopyanın değil geçmişte yaşanmış, tarihi gerçekliğe sahip bir zaman diliminin yatması bu algıyı oluşturur.
Bilgi Yapısı: İslam Medeniyeti’nde bilgi sisteminin omurgasını vahy ve sünnet oluşturur, “nass” terimi ile ifade edilir. Batı Medeniyetinde gördüğümüz tek boyutlu bilgi anlayışı İslam Medeniyetinde yoktur. İlahi bilgi kilise gibi bir kuruma değil de Kur’an-ı Kerim’e, yani bir metne dayandırıldığı için söz konusu tek boyutluluk oluşmamıştır. İslam medeniyetinde kâinatın canlı bir bütün olduğu ifade edilir. Bütünlük varlığın tüm unsurlarının birbiriyle organik ilişki içerisinde ve bir amaç çerçevesinde işlediğini gösterir. Varlık ancak bir bütün olarak kavrandığında, unsurlarının birbirleriyle ilişkileri hesaba katıldığında “akledilebilir” olur. Bu akletme ameliyesinin gerçekleşmesi için Batılı anlamda aklın, duyuların, gözlem ve deneyin yardımına başvurulur. Elde edilen bilgi vahiy bilgisi ile ters düşmediği müddetçe değerlidir hatta bilim geleneğinin oluşması için ön koşul olan dünya görüşünün oluşturulması vahiy tarafından ısrarla teşvik edilmiştir.
İnsan-Tabiat İlişkisi: Tabiatı Allah’ın ayetlerini (işaretlerini) taşıyan ve insanla tabiatı, insanı tabiatta Allah’ın halifesi olarak ilişkilendiren İslam Medeniyetinde insanın tabiata dikey bir hâkimiyeti söz konusu değildir. Hem tabiat hem insan yaratıcı Öznenin nesneleri konumundadır. Böylece yaratılmışlık açısından insan ve tabiat eşit var oluş düzlemindedir. Eşit var oluş düzleminde insanı tabiattan farklı kılan husus, insanın tabiatta tecelli eden gerçekliği idrak edebilmesidir. İlahi gerçekliklerin tecelli ettiği tabiatın dengesini bozucu herhangi bir tahribat ise ayetullahı tahrip edip, sünnetullaha müdahale etmektir. Bu da insana yaratıcı tarafından verilen sınırlı özne rolünü aşıp, mutlak özne olma iddiası anlamına gelir.
İnsan-İnsan İlişkisi: Batı Medeniyetinin özünü oluşturan insan-insan ilişkisi biçiminden farklı olarak İslam Medeniyetinde bir Müslüman için başka insanlar ya dinde kardeş ya da yaradılışta eştir. İnsanların birbirine doğal üstünlüğü yoktur. Üstünlük takvadadır. Takva ise kesbidir ve başka insanlarca ölçülemez bir özelliktir.
Allah-İnsan İlişkisi: İslam Medeniyetinin özünün merkezini oluşturan bu unsur diğer unsurların da oluşmasını sağlamıştır. Tüm evreni kuşatmasıyla birlikte insana şah damarından daha yakın olan Allah, yarattıklarından hiçbirine benzemez. Yeryüzünde kendisinin halifesi olarak insan için hiçbir aracı kişi veya kurum olmaksızın hissedilirdir. İslam Medeniyetinin bu özelliği dini ve siyasi kuruluşların insanın var oluşunu anlamlandırma çabalarıyla ortaya çıkmamasını, İslam Medeniyetinin sömürgeciliğe direnmesini ve hızlı yayılmasını sonuç vermiştir.
2) Bilim Nedir?
Medeniyetlerin özünü oluşturan ve birbirlerine organik bağlarla bağlanan altı temel unsuru iki medeniyet üzerinde kabaca inceledik. Bu unsurlardan bilgi yapısı, bir medeniyette gerçekleşen bilimsel faaliyetlerle en doğrudan ilişkili unsurdur.
Bilim olgusunun mahiyetini tam anlamıyla ortaya koyabilecek net bir tanım zorlu bir çalışma sürecini gerektirmektedir. Latincede bilim anlamına gelen “scienta” kelimesi akla gelebilecek her türlü bilgi için kullanılan bir terimdi. Son birkaç yüzyıldır kullanılan ve “scienta” dan türetilen “science”, bilim kelimesi ise özel bir bilgi türüne işaret eder. Bilim için konunun uzmanlarınca bu güne kadar yüzlerce tanımlama denemesi yapılmış olsa da az önce değinilen tanımlamanın mahiyetine uygun şümullü bir tanım neredeyse yoktur.
Aydınlanma Düşüncesinin önsel koşullarını hazırlayan “Bilgi güçtür.” maksimi ve bunu destekleyen Batı Medeniyetinin unsurlarına önceden değinilmişti. Bu unsurlarla ilişkili olarak, mütehakkim Batı, 20. yy. ın ortalarına kadar ne Aydınlanma’nın ne de bilimin sorgulanmasına müsaade etmiştir. Aydınlanma düşüncesinin hedeflerini gerçekleştirmek biraz evvel değinildiği gibi bilimin mutlakçılığına inanan pozitivist ve bilimistlerin en büyük düşü olmuştur. Bu bağlamda bilimin, bilim adamlarının doğa araştırmalarının sonucunda ulaştıkları nesnel, değerden bağımsız ve evrensel hakikatlerin toplamı şeklinde tanımlanmasına sıkça rastlanılır. Bir bilim adamı olan Rutherford da bilimi “bilim adamlarının yaptığı şey” olarak tanımlar. Fakat bilim adamları tam olarak ne yapar? Üzerinde kafa patlattıkları, uzmanlaştıkları sahaların mahiyetinden haberdar mıdırlar?
Bilim bir binaya benzetilecek olursa bilim adamları o binanın içerisinde yaşayan, çalışan insanlara benzetilir. Bilim adamları, yani binanın içerisinde yaşayan insanlar binanın güvenliğinden, sağlam zemin ve temeller üzerinde inşa edildiğinden kuşkuya düşmez. Binanın temellerini, kolon ve kirişleri, teknik özelliklerini ise inşaat mühendisleri, mimarlar anlayabilir. Bilimin bilim adamlarınca, içerden gözlem, deney, atom, enerji, güneşle yani bilimle totolojik tanımlama girişimleri naif sonuçlar vermiştir. Bilim ya da bilim adamları bilim hakkında değil, bilimlerinin konuları hakkında konuşma salahiyetine sahiptir. Bilimin mahiyetinin sağlıklı bir soruşturmasını yalnızca bilim felsefecileri, bilim tarihçileri, bilim sosyologları, bilim antropologları, bilim psikologları veya bu disiplinlerle ilişkilenen bilim adamları yapabilir. Çünkü bu disiplinlerin konusu bizzat bilimdir.
20. yüzyılda T. Adorno ve M. Horkheimmer gibi filozoflara Aydınlanma düşüncesinin yine Aydınlanma paradigması içerisinde kalınarak sorgulatan saikler, sonu “izm” ile biten ve bilimlere hâkim ideoloji olan pozitivizmi ve bilimizmi de sorgulatmıştır. Son yüzyılda tarih boyunca görülmemiş insan katliamının yapılması, atom bombasının kullanılması, bilimin sermaye sahipleri ve siyasi çıkarların hizmetine girmesi, canlılığı tehdit edecek düzeyde çevre kirliliğinin yaşanması, bilimin bizzat kendisinin kendi sonuçlarını ve bu sonuçların geçerliliğini sorgulamasına itmiştir. Bu sorgulamalar neticesinde bilime yaklaşım biçimlerinin, insanların bilime karşı takınacağı tavrın değişimi demek olan post pozitivist aşamaya geçilmiştir. Bu aşamada pozitivizmin nesnel, değerden bağımsız, evrensel nitelikli karakterini sunan tanımlamalara karşıt bilim tanımlamaları geliştirilmiştir. Bilimin mutlak üstünlüğü değil farklı bir zeminde farklı bir otoritenin kontrolü altına girmesi gereksinimleri ortaya çıkmıştır.
Fizikçi, bilim tarihçisi ve bilim felsefecisi olan ve bilimin sonuç değil süreç olduğunu düşünen T. S. Kuhn bilimi dogmalar, inançlar ve değerlerden ibaret bir paradigma içerisinde yürütülen sorun çözme faaliyeti olarak tanımlar. Kuhn düşüncesinde merkezi bir konumda yer alan paradigma kavramı Gestalt Psikolojisinden ödünç alınmıştır. Gestalt Psikolojisinde insanın algı zemini, bu zemini oluşturan yaşantılar ve nihai kertede dünyanın kendisinden izlendiği gözlük anlamında kullanılan paradigma terimini Kuhn bilimler için kullanmıştır. Sorun çözme amacıyla bir paradigmanın benimsenerek bilimsel faaliyetin yapıldığı dönem normal bilim dönemidir. Bir bilimin kullandığı paradigma sorun çözme hususunda başarısızlaşırsa bilim adamları arasında yeni paradigma arayışları belirir. Yeni paradigma oluşumu için gerekli koşullar oluşursa ve yeni paradigma ortaya çıkarsa bilim adamları topluluğu insanlarda din değiştirmeye benzer köklü bir değişimle yeni paradigmayı benimser. Bu döneme a-normal bilim dönemi denir. Kuhn’a göre bilimsel devrim gerçekleşmiştir ve bu döngü tüm tarih boyunca süregelmiştir ve Kuhn bilimin hep bu şekilde işleyeceğini söyler. Kuhn paradigmaların birbirleriyle kıyaslanamayacağını, çünkü türlerinin farklı olduğunu söyler. Böylece bilim felsefecilerinin dikkati bilimlerin evrensel ve nesnelliğinden radikal bir kopuşla, izafiliğine ve zamansallığına çekilmiştir. Ayrıca Kuhn’un normal bilim a-normal bilim şeklindeki katergorizasyonu da bilimin nomatifliğine bir göndermedir.
Kuhn, “ Bilimsel Devrimlerin Yapısı”nda paradigmaların türlerinin farklı olduğunu, birinin diğerine tercih edilirken rasyonel kriterlerin kullanılmadığını, dolayısıyla birbirleriyle kıyaslanamayacağını söyler. Bu düşünce post kolonyal bilim araştırmalarının da zeminini güçlendirmiştir. Post kolonyal bilim araştırmaları, sömürgecilik sonrası yapılan araştırmalar demek değildir. Kolonyal bilim, Batı medeniyetinin özünden kaynaklanan, kendini ve kendi epistemolojisini merkeze alarak başka medeniyetlerin dünyayı bilme ve anlama çalışmalarını yadsıması anlamına gelir. Batı bilim tarihinin en önemli kaynağı olan İslam Bilim; Bacon’un üç önemli buluş diye nitelendirdiği matbaa, barut, pusulanın aslında Çin kökenli buluşlar olduğu yüzyıllarca göz ardı edilmiştir. Post kolonyal bilim ise bu tutuma karşı çıkıp, diğer medeniyetleri kendi dünya görüşleri içerisinde anlayıp, açıklama çabasını ifade eder. Hazırladığı dört ciltlik bilim tarihinin, ilk üç cildini İslam Bilime ayıran, Bilim Tarihi disiplinin kurucu babası Sarton, bilim tarihinin İslam bilim olmadan eksik kalacağını Müslümanların Antik Yunanla Modern Batı arasında basit bir köprü olmadığını söyler. J. Needham ise oryantalist fakat samimi bir gayretle Çin Bilim Tarihine yönelik harikulade çalışmalar yapmıştır.
Kuhn’un paradigmaların kıyaslanamazlığı ilkesinden hareket eden ve post kolonyal bilim araştırmaları yapan bilim antropologları ise bugün bile kendi dünya görüşlerinin içerisinde Çin Bilimi, Japon Bilimi, İslam Bilim yapılabileceğini söyler. Örneğin insanı anlama ve açıklama çabası tasavvuf içerisinden yapılabilir. Fakat bu açıklama ve anlamlandırma çabası “psikoloji” olarak isimlendirilemez. Çünkü psikoloji Batı Bilimi paradigmasının ürünüdür. Aslında bilim kelimesi bile Batılı paradigmanın ürünüdür. Örneğin Müslümanlar dilimiz oryantalistleşmeden önce, anlama ve açıklama çabasını ilim veya hikmet olarak isimlendirmiştir. Bu bağlamda tasavvufun ortaya koyacakları İlm’un Nefs” olarak isimlendirilebilir. İlm’un Nefs, psikanalizin muadili olup, içinde üretildiği dünya görüşünün ve dilin içerisine girilmeden anlaşılamayacaktır ve aksi yöndeki her türlü yargılama indirgemeciliktir, oryantalistçe veya oksidentalistçedir. Bu durum sadece bilimler için değil medeniyetler için de geçerlidir. Dünyada Batı’dan steril bir Hint medeniyeti kalmış olsaydı kast sistemi ne Marksist paradigmayla doğru bir şekilde anlaşılabilir ne de izah edilebilirdi. Spinvak’ın işaret ettiği gibi ontolojisi birbirine yakın olmayan medeniyetler konuşamaz, her türlü konuşma az evvel belirtildiği gibi indirgemeciliktir. Bu bilim antropologlarının çalışmalarında sorgulanacak önemli hususların başında gelir. Batı medeniyeti dışında steril bir medeniyet veya dünya görüşü yoktur. Bu nedenle batılılaşmış gibi olan toplumlar için de Batı medeniyeti; metafiziğini Batı medeniyet özünden alarak Batı paradigması içerisinde üretilen; yanlışlanamayacağı için K. Popper tarafından sözde bilim olmakla suçlanan Marksist teoriler, Freudyenlik veya evrim teorisi geçerlidir. Söz konusu toplumların toplumsal olguları dillendirirken bile kullanılan jargon batılıdır. İkincisi birazdan değinileceği gibi insanoğlunun evrensel olarak üzerinde anlaşabileceği şeyler de vardır.
Yeri gelmişken Şamanizm, Taoizm ve modern bilim üzerine yoğun mesai ayıran F. Capra’nın Şaman ve Taocu bilgelerin tabiat, insan ve evren hakkında bizden çok daha bilge ve olgulara bizden daha hâkim oldukları iddiasını da hatırlatalım.
Anarşist, bilim düşmanı olmakla suçlanan bir başka bilim felsefecisi P. Feyarebend ise bilimin insanoğlunun diğer faaliyetleri arasında özel bir yere sahip olmayan sıradan bir faaliyet olduğunu savunur. Feyerabend bilimin evrensel kabul görmüş epistemolojik ve metodolojik temelleri olmadığını kanıtlamak ister. Feyerabend normları bilimsel yöntemle eşitler. Ona göre bilimsel keşif veya buluşlar Galileo örneğinde olduğu gibi normların çiğnendiği zamanlarda gerçekleşir.
Bilimi aynı zamanda, iktidarla ilişkisi bağlamında inceleyen ve tanımlayan birçok düşünür mevcuttur. Bilim felsefecisi Jerome R. Ravetz “Bilim, bilgi ve iktidarın koalisyona girdiği, bilginin yozlaştığı, denetim ve tahakküm aracı haline geldiği endüstridir” şeklinde bir tanımlama yapmıştır. Bilimin sosyal, siyasal ve kültürel tahakkümle ilişkili, tamamen Batı’ ya özgü emperyalist bir olgu olduğu da söylenir. Marksist bilim eleştirmeni Robert Young “Bilim, toplumsal ilişkilerdir.” başlıklı makalesinde bilimin nesnelliğinin olmadığını ve sosyal bir inşa olduğunu savunur.
Bilimin bir başka bağlamda tanımlama çabası da bilim sosyologlarından gelmiştir. Robert K. Merton bilim adamları topluluğunun bir normlar ve kriterler topluluğu olduğunu söyler. Merton bilim adamlarının faaliyetlerini şekillendiren normların bir listesini yapar. Evrensellik, komünalite (bilimin tüm dünya toplumlarına açıklığı), tarafsızlık, organize olmuş şüphecilik, özgünlük, rasyonellik, bireycilik ve tevazu bu listede yer alan normlardır. Fakat bilimlerin tarihsel örnekleriyle Merton’ un listelediği bu normları içermediği ve bu normların pozitivist bilgi ve bilim anlayışının idealleri olduğu söylenir. Hâlihazırda olan değil, olması gerekendir. Söz konusu liste Nazi bilimine tepki olarak ortaya konulmuştur. Nitekim Merton’un listesinden farklı norm listesi öne süren düşünürler de mevcuttur. Bilimsel faaliyetlerin çatışan normlarla yürüdüğünü ve çatışan normların bilim adamlarının yaratıcılığını artırdığı öne sürülerek yeni listeler hazırlanmıştır: irrasyonaliteye inanç, topluma bağlılık, kendi çıkarlarını düşünme vs.
Post pozitivist bilim felsefecileri ve bilim sosyologları bilimin sosyal bir fenomen olduğunu ve toplumun hayat dünyası bağlamında gerçekleşen, ekonomik ve siyasi sistemle ilişkili, bu nedenle toplum içi izafi bir kurum olduğunu savunur. Fakat bu niteleme şekilleri de özünde bir nakısayı barındırır ve bu tanımlamalara temkinli yaklaşılmalıdır. Bilim tamamen izafi midir, yoksa evrensel bazı unsurları haiz midir? Bu sorulara insanın bilgi sisteminin ve bilimlerin konusu olan varlığın evrenselliği dolayımından bilimlerin de evrensel bir yönünün olduğu; yani paradigmaların yerine göre örneğin fen bilimlerinde kıyaslanabileceği; öte taraftan bilimlerin insan faaliyeti olması hasebiyle insanın da toplumsal zemininden kopmasının imkânsızlığından izafi bir yöne de sahip olduğu şeklinde itidalli bir cevap verilebilir.
Bilimin izafiliğini, içerisinde üretildikleri medeniyetlerin özüne bağlayan ve bilimin evrensel niteliklerine hakkını aynı anda vererek en şümullü ve mutedil bilim tanımı; bilim sosyolojisi, bilim epistemolojisi ve bilim tarihinden istifade edilerek geliştirilebilir. Söz konusu yaklaşıma göre bilim yüzyıllar içerisinde önemli toplumsal kognitif süreçlerden geçerek güçlü bir kavramsal yapıya kavuşur, gelenekleşir. Biyoloji literatüründe kültür ortamları nasıl bakterilerin çoğalması için en uygun ortam demekse, bilim geleneğinin oluşmasıyla hazırlanan ortam da benzer şekilde binlerce yeni bilimsel keşfin, buluşun, çalışmanın en uygun ortamıdır. Kuhn’unki dışta tutularak, biraz evvel değinilen bilim tanımlamalarının bilimin köklerine, ya da kullandığımız metafordaki bilim binasının temellerine inemediği ve cüz’i kaldığı aşikârdır. Kuhn’un tanımlaması ise diğer tanımlamalara nispeten güçlü, külli fakat bilimin izafiliğine fazlaca vurgu yapması açısından yeterince mutedil değildir. Yine Kuhn’un kendi ifadesiyle, bizzat kendisi bilimin paradigma öncesi dönemine eğilmemiştir. Fakat paradigma kavramına ihtiyaç duymadan, İslam ve Batı Bilim tarihinden alınacak örneklerde paradigma öncesi dönemlere dayanarak, bilim geleneğinin oluşumu için gerekli belli toplumsal-kognitif şartların gerçekleşmesi gerektiğinden söz edilebilir. Bilim geleneğinin oluşabilmesi için önce bir toplumu ahlaki yönden güçlendiren ve o toplumun gözünde bilime ve bilgiye değer veren bir dünya görüşünün oluşması gerekir. Bu dünya görüşü içerisinde ortaya çıkan sorunlar etrafında belirli çözüm önerileri, nazariyeler sunan bilgi erbabı bilgi geleneğini oluşturur. Bilgi geleneği aşaması Kuhn’un paradigma öncesi dönemde rakip paradigma adaylarının ortaya çıkmasını ve sorunlara kendilerine göre açıklamalar getirmesini anımsatır. Bu aşamada bilgi erbabınca ortaya konulan nazariyeler belirli bir şekilde bütünleşirse ve bir metot oluşursa disiplinleşir. Son olarak sorunların çözümüne yönelik, belirli bir yöntemle elde edilen bilgi birikiminin adlandırılması yapılır, adlandırma ile disiplinin konusu ve sınırları kesin olarak belirlenmiş olur ve bilim ortaya çıkmış olur. Bilimin adlandırılması, sınırlarının ve konusunun net bir şekilde ortaya konması demektir. Bu çerçevede bilim: “Açık seçik bir konu etrafında, belirli bir yöntemle elde edilen nazariyeler bütünlüğünün bilimsel bilinç sayesinde adlandırılması ile oluşan düzenli bilgi kümesidir.” şeklinde tanımlanabilir.
Medeniyetlerin canlılığını koruması için sürekli sabiteleri üzerine yenilenmesi gerekmektedir. Medeniyetler bunu ancak oluşturduğu bilim geleneği sayesinde yapabilir. Bilim geleneği daha önce değinilen medeniyetin özünü oluşturan bilgi yapısı unsuru üzerinde inşa edilebilir.
Medeniyet Transferi Bağlamında Bilim Transferi
Batı Medeniyetinin son yüzyıllarda göstermiş olduğu maddi başarı; kurmuş olduğu siyasi, ekonomik ve teknolojik üstünlük ve bunlara ilaveten özünün de tahrik etmesiyle karşısındaki tüm öteki medeniyetleri tasfiye edici doğası, Batı dışı medeniyetleri gerek Batının kültür emperyalizmiyle gerekse kendi siyasi elitlerinin rızasıyla modernleşmeye, Batılılaşmaya sevk etmiştir.
20. yy başlarında İslam Medeniyeti üzerine çalışan bir oryantalistin kaleme aldığı eserle Huntigton’un “ Medeniyetler Çatışması” isimli çalışması kıyaslanabilir. İlk eserin sahibi olan Basil Mathews İslam dünyasının modernleşme çabalarını medeniyet ihtidası olarak görür. Huntigton ise hangi medeniyete ait oldukları belli olmayan ülkeler arasında Türkiye’yi de göstererek parçalanmış ülke kategorisine yerleştirir. Türkiye eliti Türkiye’nin Batılı bir ülke olduğunu söylerken Huntigtun ve Batı eliti Türkiye’yi böyle görmemektedir. Çünkü bir medeniyetin ya da milletin tam olarak Mathews’in deyimiyle ihtida edebilmesi için önce bu ihtidanın hâkim entelijansiya tarafından şevkle ve tam bir mutabakatla istenmesi, genel kamuoyunun yeni medeniyet özüne razı olması ve sığınılacak medeniyetin kabulü gerekir. Bu şartlar gerçeklemediği için Türkiye ve genel olarak İslam coğrafyası tüm çabalarına rağmen Batılı olamamıştır.
Ahmet Hamdi Tanpınar, “Huzur” romanında köklerinden koparılarak Doğudan Batıya göç ettirilmek istenen bir halkın talihsizliğini konu edinir. İslam Medeniyetinin bir parçası olan Osmanlı toplumuna 19. yy. da Batılı bilimlerin ve felsefenin girişi esnasında başlayan ve günümüze kadar toplumumuzda yaşanan bir epistemik bunalımdan söz edilir. Söz konusu epistemik bunalımının nedeni iki farklı medeniyetin özlerini oluşturan bilgi yapılarının örtüşmemesinden kaynaklanmaktadır. Epistemik bunalım ve siyasi, ekonomik ve teknolojik yenilmişlik nedeniyle deyim yerindeyse İslam, Çin, Hint medeniyetlerinin bilim ve teknik transferine elinin mahkûm olması; bu medeniyetlerde çok ciddi şahsiyet bölünmelerinin ve sosyal çatışma zeminlerinin zuhuruna neden olmuştur. Sonuçta Batı ne tam olarak benimsenip, içselleştirilebilmiş, ne de kendi medeniyetinde istikrar kılınabilmiştir.
Konunun uzmanlarının işaret ettiği gibi çok derin tarihsel kökleri olan bilim geleneği bir medeniyet havzasından diğerine transfer edilemez. Batılı olmayan medeniyetlerde Batı bilimi en fazla taklit edilebilir. Önemli bilimsel ve felsefi altyapısı olan ve toplumların dünya görüşünün değişim ve dönüşümüne etki eden teknolojik ürünleri yeniden veya çok iyi bir ihtimalle daha iyi bir şekilde üretebilir.
Kaldı ki, söz konusu transferin mümkün olduğunu varsaysak bile özellikle sosyal bilimlerin ideolojik ve felsefi alt yapısının İslami dünya görüşü ile derinden çatışması konu ile ilgilenen Müslüman düşünürleri birtakım arayışlara sevk etmiştir. Bu arayışların neticesinde filizlenen çalışmalardan biri “Bilginin İslamileştirilmesi” projesidir. İsmail R. Faruki’nin öne sürdüğü bu proje İslam ümmetinin siyasi, ekonomik, kültürel yönlerden bunalım içinde olduğunu ve bu projenin de ümmete sağlığını yeniden iade edeceği iddiası içerisindedir. Haklı olarak İslam dünyasındaki eğitim sistemlerinin Müslüman nesilleri görüşsüzlüğe, zihniyet çarpıklığına ittiğini söyleyen Prof. Faruki, ikili bir eğitim sisteminin oluşturulmasını önerir. Bu sistemin birinci ayağını zorunlu İslam Medeniyeti dersi oluştururken diğer ayağını modern bilginin İslamileştirilmesiyle oluşturulan müktesebat oluşturur. Faruki örtük olarak İslam Dünyasının medeniyet özünü yitirdiğini, Batılı hayat tarzını ve tüketim modellerini benimsemiş dünya Müslümanlarının ise İslami anlamda medeniyet terbiyesinden yoksun, sathi, şekli Müslüman olduklarını söylemek ister.
Fakat İslamileşme özü itibariyle ne kadar İslami’dir? Batı’nın tahakküm gücü o kadar etkilidir ki, kökeni ne olursa olsun tüm geleneksel içerikler Batılı dünya görüşünün kategorik alt yapılarına akmaktadır. İslamileşme ifadesi ya da eylemi bilinçdışı bir tersten bir batılılaşmadır. Batının karşısına dikileyim diyen İslam’ın kendisi Batılılaşmakta, dünyayı manevileştireyim derken kendisi dünyevileşmektedir. Tarihsel olarak modernlikten önce olan geleneğe –ki Mustafa Armağan’ın ifadesiyle gelenek kelimesi bile modern bir kelimedir.- modernliğin bize sunduğu paradigma ile bakmaya çalışmak bize geleneği sunmaz.
İslamileşme dolayımında ideolojileşerek, yani Batılılaşarak mütehakkim; güçlü ve sert bir öze sahip bir Batı Medeniyetine rağmen, zaten dağılmış olan ve hiçbir zaman Endülüs tecrübesinde olduğu gibi güçlü fakat esnek bir öze ulaşamayız. Bu bağlamda ulaşabilinecek en uç nokta, harici unsurlara asla hayat hakkı tanımayacak güçlü ve sert yeni bir medeniyet özüdür (bu gün kendini korumak adına kendi içerisinde en basit ve fıtri soruya tahammül edemeyen ve bu soruların sahibi üyelerini hemen tasfiye eden cemaatler veya İslam adına gücü ele geçirmek için mütehakkim yabancı istihbarat kuruluşlarıyla masaya oturmaktan başka çaresi kalmayan; ülkede seleflerince kurulmuş masonik ve oligarşik örgütlenmeye; ergen davranış kodlarından olan tepkisel tutumla cevap verip İslami
[1] kadrolaşmaya giden siyasi gruplar göz önüne getirilebilir.). Böylesi bir çaba samimi olsa bile zaten her yere bir şekilde eli uzanmış mütehakkim Batı’nın siyasi, ekonomik, askeri engellerine maruz kalıp önceden sindirilecektir. Ki, Faruki terörist diye kamuoyuna sunulan kişiler tarafından şehit edilmiştir.
Kuhn paradigmaların kıyaslanamazlığını yukarıda sözünü ettiğimiz eserinde temellendirmiştir. Söz konusu dünya görüşü ve dil kendi içerisinde kavranamadan anlaşılamaz. Fakat ortada bir dil, dünya görüşü veya medeniyet yoktur. Tüm dünyanın problemi özgün, steril dünya görüşünü oluşturamamasıdır. Hayat tarzı ve tüketim modelleri tüm insanlığın dünyayı tüketim toplumuna, teknoloji ise insanın paradigmasını şekillendiren teknoloji medeniyetine dönüştürmüştür. Bir ölçüye kadar Batılı insan medenidir. Çünkü kendi medeniyetinin ve bilimlerinin sonucu veya ürünü olan yaşam tarzına ve teknolojiye sahiptir. Fakat ekonomik, siyasi veya diğer yönlerden vahşileşmesi kendi medeniyetinin özünden, iç saiklerinden ve tarihsel köklerinden kaynaklanır. Medeniyetin en basit anlamıyla insanların birbirleriyle ilişki kurma biçimi olduğu tanımımıza geri dönersek, Batı dışı dünyaya bedeviyet hâkimdir. Bu bölgelerde güç sahiplerinin baskısıyla medeniyetlerinin özünü içselleştirememiş, güdükleşmiş talihsiz yığınlar vardır. Talihsiz yığınlar şeklen Müslüman, zihnen Batılı gibidir. Bu arada kalmışlıktan kurtulamaz.
[2]
Bir yandan mütehakkim Batı’nın yok ederek girişine nasıl engel olunacağı ve aynı zamanda Allah’ın Batı medeniyetine hediye ettiği nimetlerden nasıl istifade edileceği; öte taraftan tarihi İslam Medeniyeti tecrübesinde (Endülüs’te veya Abbasiler döneminde gayr-i Müslim veya natüralist, materyalist, heterodoks zümrelerin özgürce ve birlikte inşa ettikleri toplum) görüldüğü gibi herkesin barış ve sükûnet ortamında yaşamasına zemin hazırlayacak güçlü fakat esnek bir öze sahip yeni bir İslam Medeniyetinin nasıl oluşacağı hususları hala net ve objektif cevap bekleyen hususlardır.
Yakup KALIN
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
[1] Bu kelimenin kendisi İslam Medeniyetine ait değildir.
[2] Kendimi de bu yığınlara dâhil ediyorum.
.jpg)
.jpg)
