Kâr-ı Üstad Muhammed Siyahkalem

      Muhammed Siyah Kalem, minyatür sanatının en gizemli ustalarından birisidir. Bu dünyaya ait değilmiş, başka bir diyardan başka bir zamandan gelmiş gibidir. Tarihi kaynakların hiçbirinde kaydı yoktur, gerçek adı belli değildir ayrıca minyatürleri alışıldık minyatür algısının çok dışındadır. Böylesine gizemli bir üstadın yaşadığını kanıtlayan tek belge yapıtlarıdır. Kimi resimlerin üstüne "Kâr-ı Üstad Muhammed Siyah Kalem" (Üstad Mehmet Siyah Kalem'in işi) yazılmıştır, bu Doğu’da görülen bir üslup değildir ve bu imzanın bazen resmin üzerine çiziktirilmiş olması bunların sonradan resmin kaydı tutulurken eklendiğini düşündürüyor. Zaten Topkapı Sarayı Müzesi, Hazine Kitaplığı’nda bulunan 2152-53-54 ve 2160 nolu bu albümler, içerikleri açısından birbirleri ile ilgili olduklarından bir koleksiyon sayılmakta ve bir arada tutulmaktadır.

      Siyah Kalem’in üslubunda Çin etkisi görülür. Bu üslup, Uzakdoğu sanatının estetiğine yabancı kalır. Minyatürlerde Çin ustalarının ince zevkiyle bağdaşmayan, sert bir gerçekçilikle karşılaşılır. Bu minyatürlerin nerede yapıldığı bugüne kadar tam olarak saptanamamıştır. Fakat araştırmalar ilerledikçe minyatürlerin Türkistan da yapılmış olabileceği düşünülmektedir. Kılık kıyafetleri, kadınların çarşafları, erkeklerin sarıkları, geleneksel giysiler, bu bölgede çeşitli kültürlerde karşılaşılan özelliklere uymaktadır. Brahmanlar, Budistler, Şamanistler, Hristiyanlar ve bunların aralarında geçen konular, Siyah Kalem’in minyatürlerinde de görülür.

      Siyah Kalem’in minyatürleri, Asya kültür ortamında yaşamış insanların günlük hayatını da yansıtmaktadır. Göçerler, sıradan insanlar, dervişler, budistler, şamanlar, keşişler, doğaüstü yaratıklar konuları arasındadır. Rulo resimlerin Asya kültüründe Manihaizm ve Budizm kültürü içinde önemli bir yeri vardır. Muhammed Siyah Kalem’in sanatında ana etkenlerden birinin İpekyolu olduğu düşünülmektedir. Bu yolla sadece mallar ve değerli taşlar değil, kültürler, inançlar, efsaneler ve sanatlarda taşınmaktadır. Siyah Kalem’in betimlemelerinde şamanın dansı, hayvanlarıyla birlikte tüccarlar, güç gösterisinde bulunanlar, gündelik işler yapanlar Siyah Kalem’in insanlarıdır. Siyah Kalemin sanatında insanlar ve hayvanların dışında doğaüstü yaratıklarda yer alır.

      Siyah Kalem’in demonları, yeraltını ya da kötüyü temsil eden insanlar veya hayvanlara zarar veren ama yine hayatın içinden varlıklardır. Şamanizm’in ve Budizm’in izlerini taşıyan demonlar, büyü gücü ile İpekyolu’nda anlatılan efsanelerin baş aktörleri olarak, Siyah Kalem’in dünyasında yer alırlar. Siyah kalemin resimleri çok çeşitli tiplerle anlatılmıştır. Değişik ırklar ve halklardan tipler görülür. Türk, Moğol, Hintli, Zenci; başka inançlardan, şaman, derviş, budist, rahip, zengin, fakir, göçebeler, korku saçan cinler, devler; güreşen, çalgı çalan, dans eden, bilinmeyen tanrıya at kurban eden demonlar konuları oluştururlar.

Resim -1: Günlük işlerden bir sahne tasvir edilmiştir. Zemin dolgusu olmayan figüratif bir anlatım olarak tasvir edilen insanlar yer almaktadır. İnsan figürlerinde vücudun abartılması, abartılı yüz ifadeleri ve bütün uzuvlarda abartı görülmektedir. Tipler zenciler ve beyazlar haline tasvir edilmiştir. Kıyafetlerde ortak nokta, bol dökümlü çizgisel kıyafet şeklinde görülür. Yüz ifadeleri abartılı bir şekilde resme yakın olarak verilmiştir.



Resim -2: Aslan ve boğanın karşılaştığı hayvan tasvirlerinden biri.



Resim -3: Bir kamp hayatı yansıtılmıştır. içinde yiyecek bulunan kaplar, ateşte pişen yemekler, hayvanlar ve insanlar karışık bir düzende yerleştirilmiştir. Tipler, Uygur yüz tipinde ve zenci insanlar şeklindedir.



Resim -4: Demon tasvirlerinden biri, hayal ürünü, efsanevi kahramanların bir ürünü şeklinde tasvir edilmiştir. Demonlar, üzeri tüylü, iri, elleri ve ayakları çok uzun, gözleri, sivri ve keskin dişleri, abartılı ağızları, her birinde farklı ifadeleri olan, çirkin ve güçlü bir görünüme sahiptirler. Bu çirkin özellikler, yeraltını sembolize eden özelliklerle ortaktır. Demonlar alt bedenlerinde ortak özellik olarak şık bol dökümlü pileli etekler giymektedir. Takıya düşkündürler ayaklarında ve kollarında halkalar kullanmaktadırlar, kuyruklu ve boynuzludurlar.



Resim -5: Bir av sahnesi ve doğadaki hayvanlar betimlenmiş yine farklı tipler atlar üzerinde tasvir edilmiştir. Üslup bakımından değiştiği fark edilmektedir.



Resim -6: Üslup farklılığı olan başka bir minyatür daha.

Muhammed Siyah Kalem’e Atfedilen Diğer Minyatürler

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Minyatür Sanatı II, Halil İbrahim ÜN, Erzurum Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sanat Tarihi, 2013
Muhammet Siyah Kalem'e Atfedilen Minyatütler, Beyhan Karamağaralı, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Ankara, 1984.
Turkish Arts Pictures From The Steppes (Siyah Kalem), Ada Yayınları,

Devamını oku »